Người Bệnh Cũng Cần Được Tôn Trọng Những Lựa Chọn Của Mình

Khi trong nhà có người đang điều trị, tình thương thường biến thành hành động thay: quyết định thay, sắp xếp thay, thậm chí nghĩ thay cả điều người đó muốn. Nhưng có một điều dễ bị quên trong lúc bận rộn chăm sóc, người bệnh vẫn là một người trưởng thành, vẫn còn quyền chọn trong chính đời sống của mình, ở những việc vốn không thuộc thẩm quyền của bác sĩ. Tôn trọng lựa chọn ấy, đôi khi quan trọng không kém một bữa ăn đúng giờ hay một liều thuốc đúng giờ.

Điều nhiều gia đình vô tình quên

"Con thấy mẹ nên nghỉ hẳn việc nhà, để con lo." "Để bố lo, mẹ đừng bận tâm nữa." Những câu nói này thường xuất phát từ thương yêu thật, không phải từ áp đặt. Nhưng khi lặp lại đủ nhiều, chúng dần biến người bệnh thành người được chăm sóc thụ động, thay vì một người vẫn đang sống cuộc đời của chính mình. Cần phân biệt rõ hai loại quyết định. Những gì thuộc về điều trị, thuốc men, phác đồ, luôn là việc của bác sĩ và đội ngũ y tế, gia đình không tự ý thay đổi. Nhưng những gì thuộc về đời sống hằng ngày, muốn làm gì, muốn kể chuyện của mình cho ai, muốn giữ thói quen nào, đó vẫn là quyền của người bệnh, không phải của gia đình dù thương đến mấy.

Điều dễ nhầm lẫn là nghĩ rằng quyết định thay đồng nghĩa với chăm sóc tốt hơn. Thật ra, một người càng ít được hỏi ý kiến trong những việc của chính mình, càng dễ cảm thấy mình đang trở thành gánh nặng, thay vì đang được yêu thương. Cảm giác mất quyền tự quyết, dù chỉ ở những việc rất nhỏ, cũng có thể khiến một người vốn đã mệt càng thêm mệt, theo một cách không nằm ở thân thể.

Dành phần sức còn lại cho điều mình chọn

Một người đang mệt không có nhiều năng lượng như trước, đó là thật. Nhưng chính vì năng lượng ít, điều họ chọn dành nó cho việc gì lại càng đáng được hỏi, thay vì tự quyết định thay. Có người muốn dùng buổi chiều còn khỏe để đọc nốt một cuốn sách dở dang. Có người chỉ muốn gọi điện cho một người bạn cũ, nói dăm câu bâng quơ như ngày còn khỏe. Có người, đơn giản, chỉ muốn được nằm yên không làm gì cả, không phải vì buồn, mà vì đó là điều họ thật sự cần lúc này. Gia đình hay có xu hướng quyết định thay, nghĩ rằng nghỉ ngơi tuyệt đối là tốt nhất, nên gạt hết mọi việc người bệnh muốn làm, kể cả những việc nhỏ mang lại niềm vui cho họ. Hỏi trước khi sắp xếp, đơn giản vậy thôi, đã là một cách tôn trọng.

Được chọn ai biết chuyện của mình, và biết vào lúc nào

Không phải ai trong đại gia đình cũng cần biết ngay khi có người bệnh. Có người muốn giữ chuyện của mình riêng tư một thời gian, muốn tự mình chọn thời điểm và cách nói với từng người, thay vì để tin lan ra trước khi họ sẵn sàng. Việc người thân tự ý thông báo thay, dù với mục đích tốt, mong nhận được sự quan tâm giúp đỡ từ họ hàng, đôi khi lại lấy đi của người bệnh một điều rất riêng, quyền kể câu chuyện của chính mình theo cách của mình. Trước khi báo tin cho ai đó, một câu hỏi đơn giản, con có thể nói với dì được không, hay để mẹ tự nói, đã là một cách giữ phẩm giá cho người đang trong cuộc.

Cũng có người ngược lại, muốn nhiều người biết sớm, để không phải giải thích lại nhiều lần, hoặc để nhận được sự đồng hành từ một vòng bạn bè rộng hơn. Không có cách nào đúng cho tất cả mọi người, và đó chính là lý do vì sao việc hỏi trước lại quan trọng hơn việc đoán thay. Gia đình không cần biết chính xác lý do vì sao người bệnh chọn cách này hay cách kia, chỉ cần biết rằng đó là lựa chọn của họ, và tôn trọng nó như một phần của việc chăm sóc.

Giữ một nhịp ngày quen thuộc trong giới hạn cho phép

Nhiều người bệnh không muốn cả ngày của mình xoay quanh việc điều trị. Họ muốn giữ lại vài điều quen thuộc, dậy vào giờ mình vẫn dậy, ăn món mình vẫn thích trong phạm vi bác sĩ cho phép, ngồi ở chỗ quen trong nhà để đọc báo buổi sáng. Những điều nhỏ này không thay đổi được kết quả điều trị, nhưng chúng giữ lại cảm giác đây vẫn là cuộc sống của mình, không phải cuộc sống bị bệnh tật sắp đặt hoàn toàn. Gia đình có thể hỏi bác sĩ về giới hạn cụ thể, rồi trong giới hạn đó, để người bệnh tự chọn, thay vì áp một thời gian biểu cứng nhắc cho tiện việc chăm sóc.

Tôn trọng lựa chọn không có nghĩa là để một mình

Có một hiểu lầm dễ xảy ra, tôn trọng lựa chọn nghe như buông tay, để người bệnh tự lo hết. Không phải vậy. Tôn trọng ở đây là hỏi trước khi quyết định thay, là lắng nghe câu trả lời dù nó khác với điều mình nghĩ là tốt nhất, là chấp nhận đôi khi người bệnh chọn nghỉ ngơi thay vì làm điều gia đình mong họ làm. Một cái cây vẫn cần người tưới nước, che bớt nắng gắt, nhưng không ai tưới nước thay cho việc nó tự vươn về phía ánh sáng theo cách riêng của nó. Chăm sóc một người cũng vậy, cần bàn tay đỡ, nhưng không cần bàn tay quyết định thay mọi hướng đi.

Có lẽ, người bệnh không cần gia đình lo hết mọi thứ thay mình. Họ cần gia đình hỏi, trước khi lo.

Lần gần nhất sắp xếp điều gì đó cho người thân đang bệnh, có phải mình đã hỏi trước, hay đã quyết định xong rồi mới báo lại? Câu hỏi nhỏ này, đôi khi đáng để dừng lại một nhịp, trước khi làm bất cứ điều gì tiếp theo.

Câu hỏi thường gặp

Tôn trọng lựa chọn của người bệnh có bao gồm việc để họ tự quyết định phác đồ điều trị không? Không. Mọi quyết định liên quan tới điều trị, thuốc men, phác đồ vẫn luôn thuộc thẩm quyền của bác sĩ và đội ngũ y tế. Bài viết này nói về những lựa chọn thuộc về đời sống hằng ngày, không phải lựa chọn y khoa.

Nếu người bệnh chọn điều gia đình cho là không tốt cho họ thì nên làm gì? Có thể chia sẻ điều mình lo lắng một cách nhẹ nhàng, nhưng vẫn nên tôn trọng lựa chọn cuối cùng nếu điều đó không nằm ngoài phạm vi được bác sĩ cho phép. Ép buộc thường khiến người bệnh thấy mất kiểm soát hơn là được giúp đỡ.

Làm sao biết nên hỏi ý kiến người bệnh hay tự quyết định giúp cho nhanh? Một cách đơn giản là hỏi trước những việc liên quan trực tiếp tới họ, dù chỉ là một câu ngắn. Nếu họ mệt và muốn gia đình quyết định thay, họ sẽ nói ra điều đó, thay vì gia đình tự cho rằng mình biết điều gì tốt nhất.

Gia đình lo lắng quá nhiều thì có nên giấu bớt cảm xúc để người bệnh yên tâm không? Không cần che giấu hoàn toàn, nhưng cũng không cần đặt hết lo lắng lên vai người bệnh. Có thể tìm một người để chia sẻ cảm xúc của riêng mình, để khi ở bên người bệnh, gia đình vẫn giữ được sự bình tĩnh cần thiết.

Tôn trọng một người đang bệnh, đôi khi không phải làm thêm điều gì lớn lao, mà là bớt đi một chút thói quen quyết định thay. Hỏi trước một câu, đợi một câu trả lời, rồi mới sắp xếp tiếp, đó có thể là món quà nhẹ nhàng nhất mà một gia đình có thể trao cho người mình thương.

Lưu ý

Đây là những chia sẻ về cách đồng hành trong đời sống hằng ngày, không thay thế cho tư vấn y khoa hay tâm lý chuyên môn. Nếu bạn hoặc người thân đang trải qua điều gì quá nặng nề, hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc người thân tin cậy để được đồng hành đúng cách.