Mùa Trong Năm Ảnh Hưởng Đến Đồng Hồ Sinh Học Như Thế Nào

Đồng hồ sinh học của con người không chỉ đếm giờ trong một ngày, nó còn lắng nghe cả mùa. Mùa hè ngày dài, ánh sáng buổi sáng ùa vào sớm hơn, nhiều người tự nhiên tỉnh giấc sớm và thấy ngủ ít lại vẫn đủ tỉnh táo. Mùa đông ngày ngắn, ánh sáng yếu và đến muộn hơn, không ít người thấy buồn ngủ sớm vào buổi tối, và chiều muộn thì đuối sức hơn hẳn. Đó không phải dấu hiệu cơ thể đang gặp trục trặc, mà là cách đồng hồ sinh học lặng lẽ điều chỉnh theo nhịp ngày của từng mùa.

Điều nhiều người vẫn hiểu nhầm

Nhiều người nghĩ đồng hồ sinh học là một cỗ máy cố định, cứ đặt báo thức bảy giờ sáng, mười giờ tối là xong, quanh năm không đổi. Nhưng đồng hồ sinh học được nuôi bằng ánh sáng tự nhiên nhiều hơn là bằng con số trên mặt đồng hồ treo tường. Khi mùa đổi, lượng ánh sáng ban ngày đổi theo, và nhịp ngày bên trong cơ thể cũng dịch chuyển một chút, dù người ta vẫn giữ nguyên giờ báo thức như cũ. Cây trong vườn không đợi đúng lịch mới chịu ra lá, nó ra lá theo nắng và mưa của mùa đang tới. Cơ thể người cũng vậy, chỉ là âm thầm hơn nhiều, ít ai để ý cho tới khi thấy mình bỗng dưng dậy sớm hơn hẳn vào một sáng hè, hay lười rời khỏi giường hơn hẳn vào một sáng đông.

Vì sao mùa lại kéo nhịp ngày lệch đi

Vì sao một người vẫn là chính mình, mà mùa hè lại thấy khác mùa đông đến vậy? Trước hết, ánh sáng buổi sáng đến sớm hơn vào mùa hè là tín hiệu mạnh nhất khiến đồng hồ sinh học tự đẩy giờ thức dậy lên sớm. Trời hửng sáng lúc năm giờ thay vì sáu giờ, cơ thể nhận ánh sáng qua mắt sớm hơn, và nhịp ngày cũng nhích theo, nhiều người tự dưng tỉnh trước cả tiếng chuông báo thức mà không thấy mệt bất thường.

Bên cạnh đó, mùa đông ngày ngắn khiến khoảng tối kéo dài cả buổi chiều lẫn buổi tối. Mới bốn năm giờ chiều trời đã sập tối, ánh sáng yếu ớt suốt cả ngày, và cơ thể dễ nghiêng về trạng thái muốn nghỉ sớm hơn. Đây là lý do nhiều người thấy mình uể oải, thèm ngủ từ lúc chưa đến tám giờ tối vào những ngày đông, dù công việc trong ngày không nặng hơn ngày hè là bao.

Cuối cùng, nhiệt độ và độ ẩm cũng góp phần, không riêng gì ánh sáng. Việt Nam không có bốn mùa rạch ròi như xứ ôn đới, nhưng vẫn có mùa nắng gắt, mùa mưa dầm, mùa hanh khô ở miền Bắc hay mùa gió chướng ở miền Nam. Một đợt mưa kéo dài nhiều ngày, trời âm u thiếu nắng, cũng khiến nhịp ngày dễ chùng xuống giống những ngày đông ở xứ lạnh, dù nhiệt kế vẫn chỉ vào con số ấm áp quanh năm.

Người trung niên và người lớn tuổi thường nhạy hơn với nhịp mùa

Không phải ai cũng cảm nhận sự thay đổi này giống nhau. Ở tuổi trung niên trở lên, nhịp ngày vốn đã có xu hướng dịch dần lên sớm hơn so với hồi còn trẻ, nhiều người tự thấy mình dậy sớm hơn mà không cần báo thức, kể cả khi chưa vào mùa hè. Cộng thêm nhịp mùa đổi theo ánh sáng, sự lệch giờ giữa mùa nóng và mùa lạnh ở nhóm tuổi này thường rõ hơn so với người trẻ, những người còn có thể thức khuya lệch giờ vài đêm mà chưa thấy ảnh hưởng nhiều.

Điều này không có nghĩa cơ thể đang yếu đi theo tuổi tác, chỉ là nó phản ứng thật hơn với những gì đang thật sự diễn ra bên ngoài, ít còn khả năng lờ đi tín hiệu ánh sáng như thời còn trẻ. Một người từng thức khuya thoải mái quanh năm hồi ba mươi tuổi, đến năm mươi, sáu mươi tuổi có thể thấy mình khó chịu rõ rệt hơn hẳn vào những ngày mùa đông thiếu nắng, hoặc tỉnh táo bất thường sớm vào những sáng hè. Nhận ra điều này sớm giúp người trong nhà không tự trách mình sao dạo này khác hẳn mọi khi, mà hiểu đó là một phần bình thường của việc sống theo mùa, theo tuổi.

Áp dụng linh hoạt theo mùa, thay vì ép một khung giờ cố định

Thay vì cố giữ đúng một khung giờ ngủ thức suốt mười hai tháng, có thể để cơ thể xê dịch nhẹ theo mùa mà vẫn giữ được nếp sống đều đặn. Vào mùa hè, nếu tự nhiên tỉnh sớm hơn thường lệ mà vẫn thấy khỏe, không cần cưỡng ép nằm nán lại cho đủ giờ như mùa đông, chỉ cần đi ngủ sớm hơn một chút vào buổi tối để tổng thời gian ngủ không hụt. Ra ngoài đón nắng sớm trong ít phút mỗi sáng hè cũng giúp nhịp ngày ổn định hơn, thay vì cứ ở trong phòng kín ánh đèn.

Vào mùa đông hoặc những đợt mưa dầm thiếu nắng, nếu thấy mình dễ buồn ngủ sớm và ít năng lượng về chiều, có thể chủ động đi ngủ sớm hơn một chút thay vì ép mình thức khuya theo thói quen mùa hè. Giữa trưa, khi trời còn chút nắng, ra ngoài vài phút cũng giúp bù lại phần ánh sáng thiếu hụt cả ngày. Bữa tối cũng có thể lùi sớm hơn một chút vào những ngày ngắn, thay vì giữ nguyên giờ ăn tối muộn như mùa hè rồi đi ngủ ngay sau đó. Điều quan trọng không phải là chống lại nhịp mùa, mà là nương theo nó, miễn giờ đi ngủ và giờ thức dậy vẫn tương đối đều trong chính mùa đó, không đảo lộn lung tung từng ngày.

Nếu muốn hiểu thêm về đồng hồ sinh học vận hành ra sao trong một ngày bình thường, đó là một câu chuyện riêng, đáng đọc thêm để thấy rõ hơn vì sao sự đều đặn luôn quan trọng hơn con số giờ giấc.

Câu hỏi thường gặp

Mùa hè dậy sớm hơn có phải dấu hiệu đồng hồ sinh học có vấn đề không? Không hẳn. Đó thường chỉ là phản ứng bình thường trước ánh sáng buổi sáng đến sớm hơn, miễn tổng thời gian ngủ vẫn đủ và tinh thần vẫn tỉnh táo trong ngày.

Vì sao mùa đông lại hay buồn ngủ sớm và ít năng lượng hơn? Vì ngày ngắn, ánh sáng yếu và đến muộn khiến nhịp ngày nghiêng về trạng thái nghỉ ngơi sớm hơn, đây là một phản ứng tự nhiên theo mùa, không phải lười biếng.

Việt Nam không có bốn mùa rõ rệt thì đồng hồ sinh học có bị ảnh hưởng theo mùa không? Có. Dù không có bốn mùa như xứ lạnh, những đợt mưa dầm thiếu nắng hay mùa hanh khô vẫn làm lượng ánh sáng và nhiệt độ thay đổi đủ để nhịp ngày dịch chuyển nhẹ.

Có nên giữ đúng một giờ ngủ cố định quanh năm không? Không nhất thiết. Giữ sự đều đặn trong từng mùa quan trọng hơn ép một con số cứng nhắc suốt mười hai tháng, miễn giờ ngủ thức không đảo lộn thất thường trong chính mùa đó.

Có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là một khung giờ lý tưởng để áp dụng quanh năm, mà là việc chịu lắng nghe cơ thể đang muốn gì ở đúng mùa này. Cây không cưỡng lại việc rụng lá khi trời trở lạnh, và người cũng không cần cưỡng lại việc muốn ngủ sớm hơn một chút khi ngày ngắn lại. Câu hỏi đáng tự hỏi có lẽ không phải làm sao giữ đúng một giờ giấc cả năm, mà là mùa này, cơ thể mình đang cần điều gì khác với mùa trước.