Cân Bằng Giữa Cho Đi Và Nhận Lại

Một cây rụng lá xuống đất, lá mục dần thành mùn, rồi đất giữ lại nước và khoáng chất để nuôi ngược lên chính rễ cây đó. Cho đi và nhận lại, nhìn theo cách cây và đất vẫn làm với nhau qua từng mùa, không phải hai việc tách biệt cần đo cho ngang bằng, mà là một vòng chuyển hóa không ngừng. Cho đi tạo điều kiện để nhận lại. Nhận lại tạo điều kiện để cho đi tiếp. Không ai có thể chỉ ra chính xác lúc nào cây đang cho, lúc nào cây đang nhận, vì hai việc đó xảy ra cùng lúc, liên tục, và chính vòng chuyển hóa đó là điều giữ cho cả cây và đất cùng sống khỏe qua nhiều năm.

Một vòng trao đổi không ngừng giữa cây và đất

Nhìn kỹ hơn một chút sẽ thấy không có bên nào chỉ đóng một vai. Cây cho đất lá rụng, cành gãy, những gì không còn cần giữ trên thân. Đất, đến lượt mình, cho cây nước, khoáng chất, một nơi để rễ bám vào mà đứng vững trước gió. Nếu cây chỉ hút mà không bao giờ trả lại gì, rễ hút hết dưỡng chất mà lá không rụng, không mục xuống thành mùn, đất sẽ cạn dần theo từng năm, và đến một lúc chính cây đó cũng sẽ đói vì đất nó đang sống trên không còn gì để cho. Ngược lại, nếu đất không cho gì cả, giữ chặt hết nước và khoáng chất cho riêng nó, thì cây sẽ khô héo, dù nó có rụng bao nhiêu lá xuống cũng vô nghĩa, vì không còn ai sống để tiếp nhận. Cân bằng ở đây không phải là chia đúng năm mươi phần trăm cho mỗi bên. Nó là một dòng chảy hai chiều không đứt quãng, và cái giữ cho dòng chảy đó không đứt chính là việc cả hai bên đều đang cho lẫn đang nhận, gần như trong từng khoảnh khắc.

Con người cũng vận hành theo một nhịp không khác mấy. Khổng Tử từng nói điều mình không muốn nhận, đừng làm cho người khác, một cách nhắc rằng cho và nhận luôn song hành trong cách một người đối xử với người xung quanh, không phải hai phạm trù cần tách bạch để tính toán ai hơn ai. Một người sống trọn vẹn với người khác thường không đứng riêng để cho, cũng không đứng riêng để nhận. Người đó ở giữa một vòng, giống cây đứng giữa một khu vườn, vừa lấy vừa trả, và chính vì đứng giữa vòng đó nên mới bền được lâu.

Khi vòng chuyển hóa bị lệch một phía

Có những người luôn là người cho. Họ nhận lời giúp bất cứ ai hỏi, nhường phần mình cho người thân, gánh việc thay đồng nghiệp, và dần coi việc từ chối nhận lại điều gì như một cách để giữ mình tốt bụng. Nhưng nếu nhìn theo hình ảnh cây, đây giống một cây bị hút hết mà không được bồi thêm gì cả. Rễ vẫn vươn ra, cành vẫn xanh trong một thời gian, nhưng đất dưới chân nó mỗi năm lại nghèo hơn một chút, và đến một lúc, dù cây không muốn, nó vẫn phải héo. Người luôn cho mà không cho phép mình nhận lại, thường không kiệt sức ngay, mà kiệt dần, âm thầm, đến khi họ nhận ra mình không còn gì để cho tiếp thì cũng là lúc đã quá mệt để bắt đầu nhận lại.

Ở phía ngược lại, có người đã quen với việc luôn được nhận, từ sự quan tâm, thời gian, công sức của người xung quanh, nhưng ít khi tự hỏi mình đã cho lại được gì. Ban đầu người bên cạnh vẫn sẵn lòng, vì ai cũng có lúc cần cho nhiều hơn nhận. Nhưng nếu điều đó kéo dài, người xung quanh sẽ rút lui dần, không phải vì giận, mà vì họ cũng cần được nuôi lại, giống cách một mảnh đất bị hút cạn sẽ dần không còn ai muốn trồng gì lên nữa. Không phải vì đất xấu, mà vì trồng ở đó chẳng còn nhận được gì đáp lại.

Cho đi thật khác cho đi để đòi lại

Một điều dễ nhầm là coi cân bằng nghĩa là cho bao nhiêu phải tính lại được đúng bấy nhiêu, ngay lúc đó. Cây rụng lá không phải để đổi lấy nước, nó rụng lá vì đó là một phần tự nhiên của việc sống, đúng như Lão Tử nói về sự thuận theo tự nhiên, không gắng gượng cưỡng ép. Cho đi thật thường không đi kèm một phép tính. Người cho thật không đứng đó chờ xem người kia có trả lại tương xứng hay không, họ cho vì lúc đó họ có thể, và việc cho đó tự nó đã là một phần của cách họ sống, không phải một giao dịch đang chờ thanh toán.

Ngược lại, có một dạng cho đi trông giống lòng tốt nhưng thực chất là một cách đòi lại, chỉ trì hoãn phần đòi qua một vài bước. Cho để được ghi nhận, cho để người khác thấy mình rộng lượng, cho rồi âm thầm chờ đợi một sự đáp lễ đúng mức, đến khi không thấy thì thất vọng hoặc oán trách. Đây không sai đến mức đáng trách, vì phần lớn con người đều có chút mong đợi khi cho đi điều gì, nhưng nó là một kiểu trao đổi khác, không còn là cho theo nghĩa cây rụng lá xuống đất. Phân biệt được hai điều này không phải để ngừng mong đợi hoàn toàn, mà để biết mình đang cho vì việc đó tự nhiên với mình, hay đang cho vì đang chờ một điều gì đó quay lại.

Cách nhận ra mình đang lệch về một phía

Có một cách khá đơn giản để tự soi lại. Nếu gần đây thấy mình luôn kiệt sức sau khi giúp người khác, luôn là người cuối cùng còn lại để lo mọi việc, đó thường là dấu hiệu đã quên phần nhận, quên cho mình được nghỉ, được giúp, được nhận sự quan tâm từ chính những người mình vẫn hay cho đi. Ngược lại, nếu thấy mình nhận nhiều, được người khác lo cho không thiếu điều gì, nhưng trong lòng vẫn có một khoảng trống khó gọi tên, đó có thể là dấu hiệu đã quên phần cho, quên rằng chính việc cho lại một chút gì đó, dù nhỏ, mới là thứ khiến một mối quan hệ hay một cuộc sống cảm thấy đủ đầy, không chỉ là được nhận.

Có lẽ câu hỏi không phải là mình đang cho nhiều hơn hay nhận nhiều hơn, mà là gần đây, mình có còn để cho vòng đó tiếp tục chuyển động không, hay đã vô tình đứng chặn nó lại ở một phía.

Cây không sống một mình, và đất cũng không tự làm giàu cho chính nó nếu không có một cái cây nào rụng lá xuống. Cân bằng giữa cho đi và nhận lại, xét đến cùng, không phải một đích cần đạt tới rồi giữ nguyên mãi, mà là một nhịp cần được giữ chuyển động, giống như cây vẫn rụng lá và đất vẫn nuôi rễ, năm này qua năm khác, không ai tính toán, chỉ là cả hai đều đang sống cùng nhau.

Câu hỏi thường gặp

Cân bằng giữa cho đi và nhận lại có nghĩa là phải cho và nhận đúng bằng nhau không? Không cần đúng bằng nhau theo từng lần, chỉ cần cả cho và nhận cùng có mặt và tiếp tục chuyển động qua thời gian, giống cách cây và đất vẫn nuôi nhau mà không ai đo đong từng chiếc lá. Làm sao biết mình đang cho đi quá nhiều mà quên nhận lại? Dấu hiệu thường gặp là cảm giác kiệt sức kéo dài sau khi giúp người khác, và khó cho phép mình nhận sự giúp đỡ hay sự quan tâm ngay cả khi cần. Nhận nhiều mà vẫn thấy trống rỗng là vì sao? Thường là vì đã lâu chưa cho lại điều gì, dù nhỏ, và một mối quan hệ chỉ có một chiều nhận thường khó mang lại cảm giác đủ đầy thật sự. Làm sao phân biệt cho đi thật với cho đi để đòi lại? Cho đi thật không kèm một phép tính đang chờ được trả, còn cho đi để đòi lại thường mang theo một sự chờ đợi âm thầm về việc được đáp lễ tương xứng.