Cân Bằng Giữa Lý Trí Và Cảm Xúc Như Thế Nào

Một chiếc thuyền ra khơi cần đủ hai phần: cánh buồm và bánh lái. Cánh buồm đón gió, tạo ra sức đẩy khiến thuyền tiến lên, đó là cảm xúc, nguồn năng lượng khiến con người hành động, khiến cuộc sống có sức sống và đam mê. Bánh lái không tạo ra sức đẩy nào cả, nó chỉ giữ hướng, đó là lý trí. Cân bằng giữa lý trí và cảm xúc không phải là triệt tiêu một bên để bên kia thắng, mà là để buồm no gió và bánh lái giữ đúng hướng, cùng một lúc.

Một ẩn dụ Đông phương về sự trung dung

Khổng Tử nói về trung dung như một cách sống không thái quá, không bất cập. Nhiều người hiểu nhầm trung dung là đứng giữa, an toàn, không nghiêng về phía nào, giống như một người chọn im lặng cho yên chuyện. Thật ra trung dung gần với hình ảnh chiếc thuyền hơn là một điểm đứng yên. Một thuyền chỉ có buồm mà không có bánh lái sẽ trôi theo bất cứ hướng gió nào thổi tới, không đi được tới đâu có chủ đích. Cảm xúc dâng lên, người ta hành động, rồi gió đổi hướng, người ta lại đổi theo, cuối cùng đi thật xa mà không tới đâu cả. Một thuyền chỉ có bánh lái mà không có buồm thì đứng yên, có hướng đúng nhưng không có sức để đi. Lý trí biết rõ điều nên làm, nhưng thiếu động lực để bắt đầu, thiếu hơi nóng để duy trì. Trung dung, theo cách này, không phải là dừng ở giữa mà là để cả hai phần cùng làm đúng phần việc của nó, không phần nào lấn phần nào.

Điều dễ nhầm lẫn nhất là nghĩ rằng lý trí và cảm xúc là hai phía đối đầu, bên nào thắng thì bên kia phải thua. Nhìn qua hình ảnh chiếc thuyền sẽ thấy điều ngược lại: buồm và bánh lái không cạnh tranh với nhau, chúng làm hai việc khác nhau và cần nhau để hoàn thành một việc lớn hơn cả hai. Gió mạnh mà không có bánh lái chỉ khiến thuyền lật nhanh hơn. Bánh lái tốt mà không có gió chỉ giữ đúng hướng cho một chiếc thuyền không nhích được bước nào. Người sống cân bằng không phải người ít cảm xúc hơn hay suy nghĩ nhiều hơn người khác, mà là người để hai phần đó phối hợp đúng lúc, đúng việc.

Khi một quyết định lớn cần cả hai

Có những quyết định lớn trong đời, đổi công việc, chuyển nơi sống, bắt đầu lại sau một mất mát, mà chỉ dùng lý trí hoặc chỉ dùng cảm xúc đều dễ đi sai. Cảm xúc cho biết điều gì mình thật sự muốn, điều gì mình thật sự coi trọng. Một người cảm thấy nặng nề mỗi sáng trước khi đi làm, đó là một tín hiệu thật, không nên bỏ qua chỉ vì công việc ấy ổn định trên giấy tờ. Nhưng cảm xúc một mình không đủ để biết cách đi tới điều mình muốn một cách khả thi. Lý trí giúp cân nhắc: đổi việc ngay hay chuẩn bị vài tháng trước, tài chính đủ trụ bao lâu, điều gì thực tế và điều gì chỉ là một cơn bốc đồng sau một ngày mệt. Thiếu cảm xúc, người ta ở lại một nơi khiến mình mòn dần mà không hiểu vì sao. Thiếu lý trí, người ta rời đi giữa lúc chưa chuẩn bị gì, rồi loay hoay xử lý hậu quả sau đó.

Khi một cuộc tranh luận với người thân cần cả hai

Một cuộc tranh luận với người thân cũng vậy. Cảm xúc dâng lên trong một cuộc cãi vã thường không phải vì câu nói vừa nghe, mà vì nó chạm vào một điều đã âm ỉ từ lâu, cảm giác không được lắng nghe, cảm giác bị coi nhẹ, một nỗi lo cũ chưa nguôi. Nhận ra cảm xúc đang chạm tới điều gì là bước đầu để hiểu chính mình, chứ không phải để dồn hết trách nhiệm sang phía đối phương. Lý trí bước vào ở phần sau, giúp chọn cách nói ra điều đó mà không làm tổn thương thêm, chọn đúng lúc để nói thay vì nói ngay khi còn nóng, chọn từ ngữ không đổ lỗi. Một người chỉ có cảm xúc trong lúc này dễ nói ra những câu về sau phải xin lỗi. Một người chỉ có lý trí trong lúc này dễ trở nên lạnh lùng, nói đúng nhưng khiến người nghe cảm thấy xa cách hơn là được thấu hiểu.

Dấu hiệu một bên đang lấn bên kia

Có vài dấu hiệu dễ nhận ra khi một bên đang lấn quá đà. Khi chỉ có cảm xúc dẫn đường, quyết định thường đến nhanh, dứt khoát ngay trong lúc đó, rồi để lại một khoảng hối hận không lâu sau, một tin nhắn gửi đi lúc giận rồi phải xin lỗi, một món tiền chi ra lúc vui rồi phải xoay khi cần tới. Người sống lâu trong trạng thái này thường thấy cuộc đời mình như một chuỗi phản ứng nối tiếp nhau, việc nào cũng có lý do trong lúc đó, nhưng nhìn lại không thấy một đường đi rõ ràng. Khi chỉ có lý trí dẫn đường, cuộc sống thường trông đúng đắn từ bên ngoài, mọi quyết định có lý do rõ ràng, nhưng bên trong lại khô khan, mất dần kết nối với điều mình thật sự muốn. Một người sống kiểu này có thể làm đúng mọi việc nên làm mà vẫn thấy trống, vì không còn nhớ rõ cảm xúc của mình muốn điều gì nữa, chỉ còn nhớ điều gì hợp lý. Có người chỉ nhận ra điều này khi một ngày nào đó ngồi lại, nhìn thấy một cuộc sống ổn định về mọi mặt mà không rõ vì sao vẫn thấy nhẹ hững, như một chiếc thuyền đúng hướng nhưng đã lâu không còn cảm nhận được gió.

Một cách thực hành nhỏ trước một quyết định

Trước một quyết định không quá gấp, có một cách nhỏ để lắng nghe cả hai: hỏi lý trí trước, hỏi cảm xúc sau, rồi để cả hai câu trả lời cùng có mặt. Hỏi lý trí, nếu bỏ hết cảm xúc ra, việc này có hợp lý không, có khả thi không. Hỏi cảm xúc, nếu bỏ hết mọi lý do hợp lý ra, mình thật sự muốn điều gì, điều gì khiến mình nhẹ người khi nghĩ tới. Khi hai câu trả lời trùng nhau, quyết định thường vững. Khi hai câu trả lời lệch nhau, đó không phải dấu hiệu để chọn hẳn một bên, mà là dấu hiệu cần thêm thời gian, thêm một vài ngày để cả buồm và bánh lái cùng ổn định lại trước khi thuyền ra khơi.

Một chiếc thuyền chỉ có buồm sẽ đi xa nhưng không biết đi đâu. Một chiếc thuyền chỉ có bánh lái sẽ biết đi đâu nhưng không đi được xa. Cân bằng giữa lý trí và cảm xúc không phải là bớt cảm xúc lại hay bớt lý trí đi, mà là để buồm no gió và bánh lái giữ đúng hướng, cùng một lúc, mỗi ngày, trong từng quyết định nhỏ trước khi tới những quyết định lớn.

Câu hỏi thường gặp

Cân bằng giữa lý trí và cảm xúc có nghĩa là lúc nào cũng phải bình tĩnh không? Không. Bình tĩnh tuyệt đối không phải là mục tiêu, mục tiêu là để cảm xúc cho biết điều mình coi trọng và để lý trí giúp chọn cách đi tới đó một cách khả thi. Làm sao biết mình đang nghiêng quá nhiều về cảm xúc? Một dấu hiệu thường gặp là quyết định đến rất nhanh trong lúc cảm xúc đang cao, và một khoảng hối hận xuất hiện không lâu sau đó. Làm sao biết mình đang nghiêng quá nhiều về lý trí? Khi cuộc sống trông đúng đắn từ bên ngoài nhưng bên trong thấy khô khan, mất kết nối với điều mình thật sự muốn, đó thường là dấu hiệu lý trí đang lấn cảm xúc. Có cần cân bằng lý trí và cảm xúc trong mọi quyết định nhỏ hàng ngày không? Không cần thiết với việc quá nhỏ, cách hỏi cả hai chỉ nên dùng cho những quyết định đủ quan trọng để đáng dừng lại một nhịp trước khi chọn.