Chúng Ta Cố Kiểm Soát Mọi Thứ

Có một loại mệt không đến từ việc phải làm, mà đến từ việc cố nắm giữ. Chúng ta lên kế hoạch cho mọi tình huống có thể xảy ra, cố giữ cho người khác nghĩ về mình đúng như mình muốn, và mong kết quả cuối cùng phải đúng như đã hình dung từ đầu. Vấn đề không nằm ở việc cố gắng, cố gắng đúng mức luôn cần thiết. Vấn đề là ta đang cố kiểm soát cả những phần vốn dĩ không còn thuộc quyền của mình, và càng cố, càng thấy mệt mà kết quả chẳng chắc chắn hơn.

Một nắm cát càng siết càng vơi

Có một hình ảnh đơn giản mà nhiều người từng thấy: một nắm cát đặt trong lòng bàn tay. Bàn tay mở, cát nằm yên, chỉ hơi rung nhẹ theo từng bước đi. Nhưng chỉ cần siết chặt lại, muốn giữ cho bằng được, cát lại chảy ra nhanh hơn qua từng kẽ ngón tay. Cát không trốn khỏi bàn tay mở, nó chỉ trốn khỏi bàn tay đang cố nắm.

Lão Tử gọi trạng thái ngược với sự cố nắm ấy là vô vi, không phải là không làm gì, mà là không gắng gượng cưỡng ép những điều tự nó đã đủ, hoặc những điều nằm ngoài tầm với thật sự của mình.

Ông tin cái mềm mại, không cưỡng cầu, mới là cái bền lâu. Một người càng cố nắm chặt một kết quả, một mối quan hệ, hay cách người khác nhìn về mình, người đó càng dễ đánh mất chính điều mình đang muốn giữ, giống như bàn tay siết cát.

Điều đáng chú ý ở đây không phải là chuyện phải bỏ mặc mọi thứ trôi qua theo ý nó muốn. Có những việc vẫn đang trong tầm tay, ta vẫn ảnh hưởng được, vẫn nên cố gắng đúng mức, đúng lúc. Cái Lão Tử nhắc không phải là ngừng cố gắng, mà là biết dừng lại ở đúng ranh giới, tại chỗ nỗ lực của mình đã hết tác dụng và phần còn lại đã thuộc về người khác, về thời điểm, hoặc về những điều nằm ngoài tay mình từ trước đến giờ.

Đây cũng là điểm dễ nhầm lẫn nhất. Chuyện đang nói ở đây không phải là việc chấp nhận những gì đã xảy ra rồi và không thể quay lại, như một quyết định cũ hay một chuyện đã qua. Cái đáng nhìn lại là những điều vẫn còn trong hiện tại, vẫn có thể tác động được một phần, nhưng ta lại cố nắm hết cả phần vượt quá khả năng của mình, chỉ vì sợ buông ra thì mất kiểm soát hoàn toàn. Nắm cát không sai. Nắm quá chặt một nắm cát vốn dĩ không giữ được nguyên vẹn, đó mới là chỗ khiến người ta mệt.

Kiểm soát nhiều hơn mức cần, chuyện của người bình thường mỗi ngày

Không cần nhìn đâu xa, chuyện này diễn ra trong những việc rất quen mỗi ngày. Có người lên kế hoạch cho một chuyến đi kỹ tới mức tính luôn phương án dự phòng cho những tình huống gần như không thể xảy ra, rồi mất ngủ vì lo phương án đó chưa đủ hoàn hảo. Việc lo xa không sai, nhưng khi sự chuẩn bị biến thành nỗ lực kiểm soát mọi khả năng, kể cả những khả năng cực nhỏ, người ta không còn đang chuẩn bị nữa, mà đang cố nắm lấy một thứ vốn dĩ không nắm được, đó là sự chắc chắn tuyệt đối về tương lai.

Có người khác lại dồn sức vào việc kiểm soát cách người xung quanh nhìn về mình. Nói một câu cũng cân nhắc xem người nghe sẽ nghĩ gì, làm một việc tốt cũng thấp thỏm chờ được nhìn nhận đúng cách. Nhưng cách người khác nghĩ về mình chưa bao giờ thật sự nằm trong tay mình cả, nó đi qua kinh nghiệm sống, tâm trạng, và cả những định kiến riêng của người đó, những thứ mình không với tới được. Cố kiểm soát phần này thường chỉ đổi lại một sự mệt mỏi âm thầm, kéo dài, trong khi kết quả vẫn ngoài tầm tay như cũ.

Và có lẽ dạng kiểm soát dễ khiến người ta kiệt sức nhất là kiểm soát kết quả thay vì kiểm soát nỗ lực của chính mình. Một người có thể chuẩn bị kỹ, làm hết sức cho một buổi phỏng vấn, một dự án, hay một mối quan hệ, nhưng vẫn không chịu buông khi kết quả cuối cùng không còn nằm trong tay họ nữa. Nỗ lực là phần mình làm chủ được từ đầu đến cuối. Kết quả thường có thêm rất nhiều yếu tố khác góp vào, thời điểm, hoàn cảnh, quyết định của người khác, những thứ mà một người dù cố gắng thế nào cũng không tự mình xoay chuyển hết được.

Ba việc này nghe khác nhau, nhưng có chung một gốc: mỗi lần cố kiểm soát một phần vượt khỏi tay mình, ta không thật sự đang giải quyết vấn đề, mà đang cố mua một cảm giác chắc chắn. Cảm giác đó dễ chịu trong chốc lát, nhưng vì nó không dựa trên điều gì thật, nó cũng tan nhanh như cát chảy qua kẽ tay, và người ta lại phải siết chặt hơn lần sau để tìm lại cảm giác ấy. Đây là lý do càng cố kiểm soát, người ta càng thấy bất an, thay vì yên tâm hơn như mong đợi.

Một cách tự hỏi, để biết mình đang cố giữ điều gì

Trước một việc khiến mình căng thẳng, có một câu hỏi đơn giản đáng dừng lại vài giây để tự hỏi. Phần nào của việc này mình còn xoay chuyển được bằng nỗ lực thật sự, và phần nào đã vượt khỏi tay mình từ lúc này? Không cần trả lời cho thật hoàn hảo, chỉ cần tách được hai phần đó ra, sự căng thẳng thường đã nhẹ đi một chút, vì phần lớn nỗi mệt không đến từ việc phải cố gắng, mà đến từ việc cố gắng ở cả những chỗ không còn cần cố nữa.

Một cách khác để tập dần điều này. Sau một việc đã xong, dù kết quả có như ý hay không, thử viết ra một dòng ngắn về phần mình đã làm hết sức, tách riêng khỏi phần kết quả cuối cùng ra sao. Làm đều như vậy trong một thời gian, nhiều người nhận ra mình đã quen đánh giá bản thân bằng kết quả, trong khi phần đáng để nhìn lại hơn cả lại là nỗ lực, thứ duy nhất thật sự thuộc về mình từ đầu đến cuối, bất kể mọi việc xoay chuyển ra sao sau đó.

Câu hỏi thường gặp

Cố kiểm soát mọi thứ có phải lúc nào cũng là điều xấu không? Không hẳn. Sự chuẩn bị và cố gắng đúng mức luôn cần thiết, vấn đề chỉ nảy sinh khi cố kiểm soát cả những phần đã vượt khỏi tầm tay mình.

Làm sao phân biệt được đâu là phần mình còn kiểm soát được? Phần còn kiểm soát được thường là nỗ lực, cách chuẩn bị, thái độ và phản ứng của chính mình. Phần khó kiểm soát hơn là kết quả cuối cùng, cách người khác nghĩ, và những yếu tố nằm ngoài mình.

Vô vi của Lão Tử có phải là buông xuôi, ngừng cố gắng không? Không. Vô vi không phải là ngừng làm, mà là không gắng cưỡng ép những điều đã vượt khỏi khả năng ảnh hưởng thật sự của mình.

Muốn bớt kiểm soát quá mức thì nên bắt đầu từ đâu? Có thể bắt đầu bằng cách tự hỏi ở một việc cụ thể đang khiến mình căng thẳng, phần nào mình còn xoay chuyển được, và phần nào đã không còn thuộc về mình nữa.

Một nắm cát giữ được lâu nhất khi bàn tay mở, không phải khi siết chặt. Có lẽ điều đáng làm không phải là kiểm soát nhiều hơn, mà là nhận ra đúng chỗ tay mình cần buông, để phần còn lại được tự nhiên diễn ra theo cách của nó.