Điều Gì Quá Mức Cũng Đều Không Tốt

Người chơi đàn tranh có một việc phải làm trước khi gảy nốt nhạc đầu tiên: lên dây. Một dây đàn lên quá căng, chỉ một cái gảy nhẹ cũng có thể đứt, hoặc phát ra một âm chói tai, nghe chối hơn là nghe hay. Một dây đàn để quá chùng thì ngược lại, gảy mạnh tay đến đâu cũng chỉ ra một âm rè, không đủ vang để thành một nốt nhạc rõ ràng. Chỉ khi dây đàn được lên đến đúng độ căng của chính nó, không hơn, không kém, tiếng đàn mới trong, mới ngân đúng nốt cần ngân.

Khổng Tử gọi cái điểm đó, khi áp vào cách một người sống, là trung dung, giữ sao cho không thái quá, cũng không bất cập. Thái quá là vượt lên trên điểm đúng, bất cập là chưa chạm tới điểm đúng, và cả hai đều lệch khỏi cái vừa đủ để một điều phát huy hết công năng của nó, giống hệt dây đàn căng quá hay chùng quá.

Trung dung không phải là yếu đuối hay lưng chừng

Nhiều người nghe hai chữ trung dung liền hiểu thành một kiểu sống an toàn, không dám nghiêng về phía nào, ai nói gì cũng gật, việc gì cũng chọn ở giữa cho chắc. Hiểu như vậy, trung dung nghe giống sự nhạt nhẽo hơn là một trí tuệ sống.

Nhưng trung dung, theo đúng tinh thần Khổng Tử, không phải là trung bình chủ nghĩa, không phải né tránh chọn phe để khỏi mất lòng ai. Nó gần với hình ảnh dây đàn hơn nhiều: có một điểm duy nhất mà tại đó, một sự vật hay một hành vi phát huy được đầy đủ nhất công năng của nó. Ngắn hơn điểm đó, sức mạnh chưa tới. Vượt quá điểm đó, sức mạnh quay lại phá chính thứ đang mang nó. Trung dung là đi tìm đúng điểm ấy, không phải chọn một chỗ lưng chừng vì ngại quyết định.

Người sống đúng tinh thần trung dung không phải người không có chính kiến. Đó là người biết dừng đúng lúc, biết một điều tốt vẫn có thể trở thành hại nếu bị đẩy quá xa, và không coi việc làm nhiều hơn, cố gắng hơn, cẩn thận hơn luôn luôn là câu trả lời đúng.

Ba điều tốt, đẩy quá xa, sẽ quay lại làm khổ chính mình

Nghỉ ngơi là một điều ai cũng cần và ai cũng nên có. Một người làm việc không ngừng, không cho thân và tâm một khoảng dừng, sớm muộn cũng kiệt sức. Nhưng nghỉ ngơi kéo quá dài, ngày nào cũng trôi qua mà không có việc gì cần làm, không có ai cần gặp, không có một nhịp nào để bước vào, lại dễ biến thành một sự trì trệ khác. Người nghỉ đủ thấy nhẹ người và sẵn sàng cho việc tiếp theo. Người nghỉ quá lâu, ngược lại, thường thấy mình càng ngày càng khó bắt đầu lại bất cứ điều gì, dù chẳng có gì ép buộc phải nghỉ tiếp.

Có lẽ bạn cũng từng thấy điều này ở chính mình hoặc ở người thân: quan tâm ai đó là một điều đẹp, nhưng quan tâm đẩy quá mức lại dễ đổi màu. Một người không bao giờ hỏi han, không để tâm cha mẹ hay con cái đang sống ra sao, chắc chắn để lại một khoảng trống khó bù. Nhưng ngày nào cũng gọi điện dò hỏi từng việc nhỏ, muốn biết hết mọi quyết định trước khi nó xảy ra, lại dễ trở thành một dạng kiểm soát khiến người được quan tâm cảm thấy ngột ngạt hơn là được yêu thương. Ranh giới giữa hai điều này mong hơn người ta tưởng, vì cùng là muốn tốt cho người khác, chỉ khác ở việc có để họ còn khoảng trống riêng của họ hay không.

Tiết kiệm là một nết tốt người xưa vẫn hay nhắc con cháu giữ lấy. Người không biết tiết kiệm thường sống bất an vì không có gì dự phòng cho những lúc bất trắc. Nhưng tiết kiệm đẩy đến mức keo kiệt, tự cắt giảm cả những nhu cầu chính đáng của bản thân, ngần ngại chi cho sức khỏe hay cho một khoảnh khắc vui cùng người thân, lại là một cách tự làm khổ mình bằng chính điều tưởng như đang bảo vệ mình. Có những người tiết kiệm cả đời để rồi nhận ra số tiền giữ được không đổi lại được những năm tháng đã sống quá chật chội.

Ba điều trên có một điểm chung. Cái gây hại không phải là nghỉ ngơi, không phải là quan tâm, không phải là tiết kiệm. Cái gây hại là khi một điều tốt bị kéo qua khỏi điểm đủ của nó, giống hệt một dây đàn bị lên quá căng.

Làm sao biết mình đang quá ở đâu

Không có một con số chung cho mọi người, vì điểm đủ của mỗi người, mỗi hoàn cảnh không giống nhau. Nhưng có vài dấu hiệu đáng để dừng lại và tự hỏi.

Trước hết, khi một việc từng khiến mình nhẹ nhõm bắt đầu khiến người xung quanh khó chịu, đó thường là dấu hiệu đầu tiên. Sự quan tâm khiến người được quan tâm thấy ngột ngạt, sự tiết kiệm khiến người thân trong nhà thấy chật chội, đều là lúc điều tốt đã bắt đầu lệch sang phía quá.

Bên cạnh đó, khi mình phải viện cớ ngày càng nhiều để tiếp tục một việc, đó cũng là một dấu hiệu. Nếu mỗi lần nghỉ thêm một ngày lại cần một lý do mới để tự thuyết phục mình, có thể mình đang nghỉ nhiều hơn điều mình thật sự cần, chứ không còn là nghỉ đúng lúc.

Cuối cùng, khi một điều từng làm nhẹ lòng lại bắt đầu khiến lòng nặng hơn, đáng để dừng lại nhìn thật kỹ. Tiết kiệm từng cho cảm giác an tâm. Nếu giờ mỗi lần chi tiêu lại thấy day dứt, kể cả với những nhu cầu chính đáng, điều tốt ấy đã bị đẩy quá xa điểm đủ của nó rồi.

Một cách thực hành nhỏ

Không cần đo lường chính xác mình đang ở đâu trên một đường thẳng từ thiếu đến quá. Chỉ cần một câu hỏi ngắn trước khi tiếp tục làm một điều tưởng như luôn luôn tốt: điều này, ở mức độ mình đang làm, còn đang giúp mình hay đã bắt đầu khiến mình hoặc người xung quanh mệt hơn? Hỏi câu này đều đặn, không cần mỗi ngày, chỉ cần mỗi khi cảm thấy một điều gì đó đang lặp lại quá dày, là đủ để nhận ra điểm cần dừng trước khi nó biến thành điểm cần sửa.

Người chơi đàn tranh không lên dây một lần rồi để mãi như vậy. Dây đàn giãn theo thời tiết, theo thời gian sử dụng, nên trước mỗi lần chơi, người ta lại lên dây lại một lần nữa.

Một dây đàn không cần căng nhất để hay nhất, nó chỉ cần đúng độ căng của chính nó.

Cuộc sống cũng vậy. Điểm đủ của hôm nay không chắc còn đúng cho ngày mai, vì con người, hoàn cảnh, người xung quanh mình đều đang đổi theo thời gian. Điều đáng giữ không phải là một mức cố định gọi là vừa phải rồi yên tâm mãi với nó, mà là thói quen quay lại lên dây, hỏi lại chính mình, mỗi khi một điều tốt bắt đầu nghe chênh.

Câu hỏi thường gặp

Trung dung có phải là sống an toàn, không dám quyết định điều gì rõ ràng không? Không. Trung dung là tìm đúng điểm một điều phát huy hết công năng của nó, không phải chọn lưng chừng vì ngại quyết định.

Làm sao phân biệt một điều tốt với một điều đã bị đẩy quá mức? Thường thấy rõ nhất khi điều đó bắt đầu khiến chính mình hoặc người xung quanh mệt hơn, ngột ngạt hơn, thay vì nhẹ nhõm như lúc đầu.

Vì sao cùng một việc, có lúc là tốt, có lúc lại thành hại? Vì cái quyết định không nằm ở việc đó là gì, mà ở mức độ nó được làm. Một điều tốt vẫn có thể gây hại nếu bị kéo quá xa điểm đủ của nó.

Có cách nào để luôn giữ được sự cân bằng này không? Không có một mức cố định đúng cho mọi lúc. Cách bền hơn là thường xuyên tự hỏi lại mình, giống người chơi đàn lên dây lại trước mỗi lần chơi, để nhận ra sớm khi một điều tốt bắt đầu nghe chênh.