Điều Gì Thật Sự Nằm Trong Khả Năng Của Chúng Ta

Có một cách để bớt mệt mỏi giữa cuộc đời nhiều thứ ngoài tầm kiểm soát: nhìn thật rõ đâu là ranh giới quyền lực thật sự của mình, rồi dồn hết sức vào bên trong ranh giới đó. Ta không quyết định được kết quả cuối cùng của một việc, không quyết định được người khác nghĩ gì về mình, không quyết định được ngày mai sẽ mang tới điều gì. Nhưng nỗ lực bỏ ra, thái độ khi đối diện một tình huống, cách dùng thời gian mỗi ngày, và cả việc chọn tha thứ hay không, luôn luôn nằm trong tay ta. Nhận ra điều này không phải để bớt cố gắng, mà để cố gắng đúng chỗ.

Người làm vườn giỏi không chờ đúng cơn mưa

Một người làm vườn lâu năm không quyết định được khi nào trời đổ mưa, khi nào nắng lên đủ ấm, hay hạt giống nào sẽ nảy mầm nhanh hơn hạt nào. Những điều đó thuộc về đất trời, không thuộc về họ. Nhưng họ vẫn ra vườn mỗi sáng, vẫn chuẩn bị đất, vẫn tưới đúng giờ, vẫn nhổ cỏ dại và che nắng cho những mầm còn non. Người làm vườn giỏi không phải người kiểm soát được thời tiết, mà là người biết chính xác phần việc nào là của mình để làm cho tròn, và phần nào là của trời để buông cho nhẹ.

Khổng Tử gọi phần việc của con người là tu thân, sửa mình trước khi mong sửa hoàn cảnh. Ông không hứa rằng cứ tu thân là đời sẽ suôn sẻ. Ông chỉ nói rằng người quân tử lo cái mình có thể lo, không phí sức lo cái không thuộc về mình. Con người sống nhẹ hơn không phải vì kiểm soát được nhiều hơn, mà vì biết rõ hơn cái gì đáng để mình gắng sức.

Vì sao ta hay nhầm giữa việc của mình và việc của trời

Phần lớn mệt mỏi trong đời sống hiện đại không đến từ việc phải làm quá nhiều, mà đến từ việc cố với tay vào những thứ chưa từng thuộc về mình. Một người dồn hết tâm trí vào việc người khác nghĩ gì về mình, trong khi suy nghĩ của người khác chưa bao giờ nằm trong tay ai cả. Một người lo lắng cả tuần cho một kết quả chưa xảy ra, trong khi phần việc thật sự của họ chỉ là chuẩn bị tốt nhất có thể cho ngày hôm nay. Một người dằn vặt mãi vì một quyết định của người thân, dù quyết định đó vốn dĩ không phải của mình để mà thay đổi.

Có lẽ vì ranh giới này không được vẽ sẵn ở đâu cả, nên nhiều người lớn lên mà không ai chỉ cho họ đâu là việc của mình, đâu là việc của trời. Ngay cả trong gia đình, một người con có thể ôm mãi cảm giác day dứt vì không thay đổi được lựa chọn sống của cha mẹ mình, dù đó vốn dĩ là quyền của người khác. Cho tới một ngày, một người đã dồn hết sức vào những thứ mình không bao giờ nắm được, rồi tự hỏi vì sao mình cứ mệt mãi mà cuộc đời vẫn không nhẹ hơn.

Năm điều luôn nằm trong tay một người

Trước khi phiền lòng vì bất cứ điều gì, có một câu hỏi đáng dừng lại một nhịp để tự hỏi mình, điều này có thật sự nằm trong tay mình không. Và nếu cần một danh sách cụ thể để trả lời câu hỏi đó, năm điều sau gần như luôn thuộc về ta, bất kể hoàn cảnh bên ngoài ra sao.

Trước hết là nỗ lực bỏ ra. Ta không quyết định được kết quả một kỳ thi, một cuộc phỏng vấn, hay một mối quan hệ sẽ đi về đâu, nhưng ta luôn quyết định được mình đã chuẩn bị kỹ đến đâu, đã cố gắng hết mức của ngày hôm đó hay chưa. Kết quả có thể không như ý, nhưng nỗ lực thật thì không bao giờ là uổng phí, vì nó là phần duy nhất người khác không thể lấy đi.

Thứ hai là thái độ khi đối diện một tình huống. Cùng một cơn mưa bất chợt, người này cau có cả buổi, người kia mỉm cười vì được nán lại quán trà thêm chút nữa. Hoàn cảnh không đổi, nhưng cách một người phản ứng với hoàn cảnh đó hoàn toàn thuộc về họ. Đây có lẽ là điều dễ bị bỏ quên nhất, vì người ta hay đổ lỗi cho hoàn cảnh mà quên rằng phần phản ứng lại luôn là phần của mình.

Thứ ba là cách sử dụng thời gian mỗi ngày. Không ai chọn được mình sinh ra ở đâu, nhưng mỗi người vẫn có hai mươi bốn giờ để chọn dùng vào việc gì, dù ít khi nhận ra mình đang quyết định.

Thứ tư là lựa chọn tha thứ hay không. Người khác có thể đã làm một điều khiến ta tổn thương, điều đó đã xảy ra và không đổi lại được. Nhưng việc giữ mãi cơn giận đó trong lòng, hay chọn buông nó xuống để sống tiếp nhẹ hơn, lại hoàn toàn là quyết định của người mang nó, không phải của người đã gây ra nó. Tha thứ, xét cho cùng, ít khi vì người kia xứng đáng, mà vì chính mình xứng đáng được nhẹ lòng.

Và cuối cùng là cách chăm sóc thân và tâm của chính mình. Ta không chọn được cơ thể mình sẽ già đi thế nào, nhưng ta chọn được mình ngủ đúng giờ hay thức khuya, dành vài phút mỗi ngày để tâm trí lắng lại hay để nó cuốn theo lo âu. Năm điều này không lớn lao, nhưng cộng lại, chúng chính là toàn bộ phần đời mà một người thật sự làm chủ được.

Một cách thực hành nhỏ mỗi tối

Không cần thay đổi cả cách sống để bắt đầu sống trong ranh giới quyền lực thật sự của mình. Mỗi tối, trước khi ngủ, có thể dành một phút để hỏi lại một ngày vừa qua, hôm nay mình đã dồn sức vào điều gì, vào phần việc của mình hay vào phần việc của trời. Nếu thấy mình đã lo lắng nhiều cho một điều ngoài tầm tay, không cần trách bản thân, chỉ cần nhẹ nhàng ghi nhận, rồi hỏi tiếp, vậy ngày mai phần việc thật sự của mình là gì. Làm đều trong một tuần, nhiều người nhận ra mình có nhiều quyền lực hơn họ tưởng, chỉ là trước giờ đã đặt nhầm chỗ.

Người làm vườn không cần biết trước mùa này trời sẽ mưa nhiều hay ít, họ chỉ cần biết chắc một điều, mảnh đất mình đang đứng, mình sẽ chăm nó tử tế mỗi ngày. Phần đời còn lại, để cho đất trời lo.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một điều gì đó có thật sự nằm trong khả năng của mình hay không?

Tự hỏi mình đang lo về kết quả, về suy nghĩ của người khác, hay về một điều chưa xảy ra, hay đang lo về nỗ lực, thái độ, cách dùng thời gian của chính hôm nay. Nếu là điều đầu, phần đó thuộc về trời. Nếu là điều sau, phần đó luôn thuộc về mình.

Tập trung vào điều mình kiểm soát được có phải là bỏ mặc kết quả không?

Không. Đó là cách chăm chút phần việc của mình thật kỹ, để kết quả đến hay không cũng không còn là thước đo duy nhất cho giá trị của nỗ lực đã bỏ ra.

Vì sao tha thứ lại được xem là một điều nằm trong khả năng của mình?

Vì việc người khác đã làm gì không đổi lại được, nhưng việc giữ mãi cơn giận đó hay buông nó xuống, luôn là lựa chọn của người đang mang nó trong lòng, không phải của người đã gây ra chuyện.

Có cần thay đổi toàn bộ lối sống để áp dụng điều này không?

Không cần. Chỉ cần mỗi tối tự hỏi lại một ngày vừa qua đã dồn sức đúng chỗ hay chưa, rồi điều chỉnh dần từ những việc rất nhỏ, không cần một quyết định lớn nào để bắt đầu.