Không Có Thất Bại Thì Khó Có Trưởng Thành

Một con nhộng nằm trong vỏ kén, tự mình đẩy, xoay, rạn từng đường nứt trên lớp vỏ cứng để chui ra ngoài. Quá trình đó chậm và vất vả, có khi kéo dài nhiều giờ, chỉ để thoát khỏi một lớp vỏ nhỏ hơn cả thân nó. Không có thất bại thì có trưởng thành không. Câu trả lời gần với "khó có" hơn là "vẫn có", vì chính sự vật lộn ấy đẩy chất dịch từ thân con nhộng dồn vào hai cánh, khiến cánh đủ khỏe để bay được ngay sau khi ra ngoài. Bỏ đi phần vật lộn, con bướm ra đời nhanh hơn, nhưng cánh nó yếu và nhỏ, không đủ sức bay.

Cái khó không phải trở ngại, mà là điều kiện

Có một thí nghiệm nhiều người từng nghe kể lại theo nhiều phiên bản khác nhau: một người thấy con nhộng vùng vẫy quá lâu trong kén, thương xót, dùng kéo cắt một đường cho nó chui ra dễ hơn. Con bướm ra ngoài nhanh, gần như không tốn sức. Nhưng cánh nó teo lại, nhăn nhúm, và nó chỉ sống thêm được rất ít thời gian sau đó, vì không bao giờ bay được. Cái mà người ta tưởng là đang giúp, thực ra đã lấy đi đúng thứ con bướm cần nhất.

Lão Tử nói về thuận theo tự nhiên và vô vi, nhưng vô vi không có nghĩa là không hành động, mà là không gắng gượng cưỡng ép những gì tự nó cần một tiến trình riêng. Việc cắt kén là một hình thức cưỡng ép, ngược hẳn tinh thần đó, dù xuất phát từ lòng tốt. Cái khó của việc tự rạn vỏ kén không phải một trở ngại cần loại bỏ giúp con nhộng, mà chính là điều kiện để cánh nó hình thành đủ mạnh. Tách rời cái khó ra khỏi tiến trình, tiến trình cũng mất theo.

Không phải thất bại nào cũng tự động tạo ra trưởng thành

Nói vậy không có nghĩa mọi khó khăn đều dẫn đến trưởng thành. Một con nhộng vốn đã yếu từ đầu, hoặc lớp vỏ kén quá cứng so với sức của nó, vẫn có thể chết ngay trong lúc vùng vẫy, không hề thành bướm. Cơ chế trưởng thành cần đúng loại và đúng mức độ lực cản, không phải cứ có lực cản là tự động ra kết quả tốt. Đây là điều dễ bị hiểu lệch khi nói về thất bại: không phải hễ vật lộn là sẽ ra được.

Nhưng có một chiều ngược lại chắc chắn hơn nhiều: thiếu hẳn sự vật lộn thì chắc chắn không hình thành được sức chịu đựng. Không ai học được cách giữ thăng bằng nếu chưa từng ngã. Không ai học được cách tự đứng lên nếu lúc nào cũng có người đỡ trước khi kịp ngã. Vậy nên câu hỏi đúng không phải "thất bại có luôn tạo ra trưởng thành không", mà là "trưởng thành có thể hình thành mà hoàn toàn không cần một khoảng vật lộn nào không". Với phần lớn năng lực con người cần có trong đời, câu trả lời nghiêng hẳn về không.

Soi vào đời sống hiện đại

Một đứa trẻ luôn được người lớn giải quyết mọi khó khăn thay, từ việc nhỏ như tranh chấp với bạn đến việc lớn như tự xin lỗi khi làm sai, thường lúng túng rõ rệt hơn khi trưởng thành gặp một việc khó phải tự mình xử lý. Không phải vì đứa trẻ đó kém hơn, mà vì nó chưa từng có cơ hội để cơ chế xử lý khó khăn tự hình thành trong nó. Cánh chưa từng phải gắng, nên khi cần bay, cánh không có sẵn lực.

Một kỹ năng cũng vậy. Người học lái xe, học nấu một món mới, hay học một nghề, thường chỉ thật sự vững sau khi đã từng làm sai một lần, tự nhận ra chỗ sai, và tự sửa. Người học suôn sẻ ngay từ đầu, không va phải trở ngại nào, hiểu biết của họ thường mỏng hơn, vì họ chưa từng bị buộc phải hiểu sâu để tự gỡ ra khỏi một tình huống khó. Cái biết đến từ việc tự sửa lỗi luôn chắc hơn cái biết đến từ việc chưa từng sai.

Ngay cả trong công việc, người từng thất bại một dự án và tự đứng lên làm lại thường có một sự điềm tĩnh khác hẳn người chưa từng nếm trải điều đó. Không phải vì họ giỏi hơn về chuyên môn, mà vì họ đã biết chính xác cảm giác thất bại là gì, và biết mình có thể sống qua nó. Đó là một loại hiểu biết không sách nào dạy được, chỉ có việc tự trải qua mới hình thành.

Đừng nhầm giữa tôn thờ thất bại và để thất bại tự nhiên xảy ra

Từ đây dễ lệch sang một cực khác: nghĩ rằng phải cố tình tạo ra khó khăn cho mình hoặc cho người khác thì mới trưởng thành được. Đó không phải điều bài viết này muốn nói. Tự làm khó mình một cách vô nghĩa, hoặc bắt người khác chịu đựng những thử thách không cần thiết, không giống việc con nhộng tự rạn vỏ kén, nó giống việc tự đục thêm một lớp vỏ kén khác chẳng vì lý do gì.

Điều đáng làm không phải là tạo ra khó khăn giả, mà là không vội can thiệp cắt bớt cái khó thật đang xảy ra một cách tự nhiên. Một người đang tập vượt qua nỗi sợ nói trước đông người không cần ai đó dựng thêm những tình huống khắc nghiệt hơn, chỉ cần không có ai vội vàng nói thay họ mỗi lần họ ấp úng. Một người đang học cách tự quyết định không cần bị đặt vào những lựa chọn khó hơn mức cần thiết, chỉ cần không có ai quyết định thay họ trước khi họ kịp thử. Sự khác biệt nằm ở việc để cái khó tự nhiên được đi hết tiến trình của nó, thay vì rút ngắn nó vì không chịu được cảnh nhìn người khác vật lộn.

Con nhộng trong kén không cần ai tạo thêm áp lực nào ngoài chính lớp vỏ nó đang có. Nó chỉ cần được để yên, đủ lâu, để tự mình rạn ra. Phần việc của người đứng nhìn, nếu có, chỉ là không cầm kéo lên.

Con bướm sau khi thoát khỏi kén, xòe cánh phơi khô dưới nắng trước khi bay chuyến đầu tiên, mang trong cánh nó chính phần sức đã được tạo ra từ những giờ vùng vẫy trước đó. Trưởng thành ở người cũng vậy, phần bền nhất của nó thường không đến từ những gì suôn sẻ, mà từ những gì đã từng phải tự mình rạn ra để thoát khỏi.

Câu hỏi thường gặp

Không có thất bại thì hoàn toàn không thể trưởng thành sao? Rất khó, vì phần lớn năng lực chịu đựng và tự xử lý khó khăn ở con người hình thành qua chính việc từng vật lộn với khó khăn, không hình thành nếu chưa từng gặp nó.

Vậy có nên cố tình tạo ra khó khăn để mình trưởng thành nhanh hơn không? Không cần. Điều đáng làm là không vội can thiệp cắt bớt khó khăn thật đang tự nhiên xảy ra, không phải tự dựng thêm khó khăn giả.

Tại sao có người trải qua nhiều thất bại mà vẫn không thấy trưởng thành hơn? Vì không phải mọi thất bại đều tạo ra kết quả tốt, cơ chế trưởng thành cần đúng mức độ lực cản phù hợp, và cần cả việc tự nhìn lại sau thất bại, không phải chỉ trải qua rồi bỏ mặc.

Làm sao biết khi nào nên để một người tự vật lộn, khi nào nên giúp? Nhìn vào việc khó khăn đó có đang đe dọa sự an toàn thật của họ hay không. Nếu chỉ là một việc khó nhưng an toàn, để họ tự xoay xở thường có giá trị hơn giúp ngay.