Nên Thuận Và Khi Nào Nên Thay Đổi

Có hai cách khiến người ta kiệt sức ngang nhau: dồn hết sức lực để thay đổi một điều chưa bao giờ nằm trong tay mình, và cam chịu một điều đáng lẽ có thể thay đổi được nếu chịu bắt tay vào làm. Ranh giới giữa thuận theo và chủ động thay đổi không nằm ở một câu châm ngôn chung chung nào, mà ở ba câu hỏi rất cụ thể: điều này có thật sự nằm trong khả năng ảnh hưởng của mình không, cái giá phải trả nếu cố thay đổi có xứng đáng với khả năng thành công hay không, và đây là một quy luật lớn hay chỉ là một thói quen nhỏ có thể nắn lại. Trả lời rõ ba câu đó, phần lớn sự phân vân trong lòng sẽ tự rơi rụng.

Vì sao câu hỏi này cứ quay lại mãi

Nhiều người lớn lên với một trong hai thái cực. Một bên được dạy phải cố hết sức, việc gì cũng có cách nếu đủ quyết tâm. Bên kia lại quen an phận, coi mọi chuyện không như ý là số phận, cố cũng vô ích. Cả hai thái cực đều khiến người ta mệt theo cách riêng của nó. Người luôn cố sẽ kiệt sức ở những chỗ không bao giờ đổi được. Người luôn buông sẽ bỏ lỡ những chỗ lẽ ra chỉ cần một hành động nhỏ là mọi thứ đã khác.

Lão Tử nói tới thuận theo tự nhiên, nhưng thuận theo không đồng nghĩa với buông tay ở mọi việc. Vô vi, hiểu cho đúng, không phải là không làm gì cả, mà là không cưỡng ép những gì không thể cưỡng ép được, để dồn đúng sức lực vào chỗ hành động thật sự có tác dụng. Người sống thuận không phải người không làm gì, mà là người không phí sức ở chỗ sức lực không đổi được điều gì.

Ba câu hỏi để tự phân định ranh giới

Không có công thức đúng tuyệt đối cho mọi tình huống, nhưng ba câu hỏi dưới đây, hỏi theo đúng thứ tự, thường giúp nhìn rõ mình đang đứng ở đâu trước khi quyết định thuận theo hay bắt tay vào thay đổi.

Điều này có thật sự nằm trong tay mình không

Câu hỏi đầu tiên, và cũng là câu quan trọng nhất, là tách bạch giữa điều mình có thể ảnh hưởng và điều hoàn toàn ngoài tầm với. Ý muốn của người khác, chuyện đã xảy ra rồi, tuổi tác, thời tiết, quyết định của cấp trên, tất cả đều là những vùng mình không thể điều khiển trực tiếp. Nhưng cách mình phản ứng với những điều đó, cách mình chuẩn bị, cách mình chọn tiếp theo làm gì, luôn nằm trong tay mình. Nhiều lần điều khiến người ta mệt không phải là bản thân sự việc, mà là việc cố kiểm soát cả phần vốn dĩ không thuộc quyền kiểm soát của mình.

Cái giá phải trả có xứng đáng với khả năng thành công không

Có những việc về lý thuyết vẫn nằm trong khả năng ảnh hưởng của mình, nhưng để thay đổi được, cái giá phải trả về thời gian, sức lực, hay các mối quan hệ lại quá lớn so với khả năng thành công thật sự. Cố thuyết phục một người đã quyết tâm không đổi ý suốt nhiều năm, cố sửa một thói quen đã ăn sâu vào nếp sống của cả một gia đình, đôi khi tiêu tốn nhiều năm tháng mà kết quả vẫn không khác là bao. Câu hỏi đáng đặt ra ở đây không phải "có làm được không", mà là "làm được với cái giá nào, và cái giá đó có đáng để đánh đổi hay không".

Đây là quy luật lớn hay chỉ là một thói quen nhỏ

Một quy luật lớn của đời sống, như tuổi tác hay ý muốn tự do của người khác, khác hẳn một thói quen nhỏ hay một hoàn cảnh có thể điều chỉnh, như giờ giấc sinh hoạt hay một câu nói chưa được nói ra. Quy luật lớn, càng cưỡng càng hao sức mà không đổi được gì. Thói quen nhỏ, nếu cứ để yên vì ngại thay đổi, chính sự ngại ngần đó mới là thứ khiến người ta mắc kẹt lâu hơn cần thiết.

Áp dụng ba câu hỏi vào vài tình huống quen thuộc

Một người mẹ nhận ra con mình, giờ đã trưởng thành, có những lựa chọn sống khác hẳn với điều bà từng hình dung khi con còn nhỏ. Ý muốn và con đường riêng của một người đã trưởng thành gần như nằm hoàn toàn ngoài khả năng ảnh hưởng của cha mẹ. Đây là quy luật lớn của một đời người, không phải một thói quen có thể nắn lại bằng vài lần góp ý. Thuận theo ở đây không phải là hết thương con, mà là chuyển từ việc cố định hướng con đường của con sang việc giữ cho mối quan hệ được ấm áp.

Ngược lại, một người thấy đồng nghiệp thường xuyên trễ giờ trong các buổi họp chung, khiến công việc của cả nhóm bị chậm lại. Điều này nằm trong khả năng ảnh hưởng thật sự, vì chỉ cần một cuộc trao đổi thẳng thắn, rõ ràng, phần lớn trường hợp đã có thể cải thiện. Cái giá phải trả, một cuộc nói chuyện vài phút, một chút ngại ngùng ban đầu, quá nhỏ so với việc im lặng chịu đựng hết tháng này qua tháng khác. Đây không phải chỗ để thuận theo cho yên chuyện, mà là chỗ đáng để lên tiếng.

Một tình huống khác khó phân định hơn: mẹ già giữ một thói quen ăn uống đã quen suốt bốn mươi năm, dù con cái nhiều lần muốn bà đổi sang cách ăn mà họ tin là tốt hơn. Về lý thuyết, đây là một thói quen, nên nằm trong khả năng thay đổi. Nhưng cái giá để thay đổi một nếp sống đã ăn sâu cả đời người, so với niềm vui bà đang có với bữa ăn quen thuộc, có khi lại không đáng. Ở đây, thuận theo không phải vì bất lực, mà vì đã cân nhắc kỹ.

Một cách thực hành nhỏ

Trước một việc đang khiến mình phân vân giữa chấp nhận hay hành động, thử viết ra thật ngắn gọn ba câu trả lời cho ba câu hỏi ở trên, thay vì để chúng xoay vòng trong đầu. Nhiều khi chỉ cần đặt thành lời, ranh giới giữa nên thuận theo và nên thay đổi đã tự hiện ra rõ hơn nhiều so với lúc còn nghĩ mông lung.

Có cánh cửa cần một cú đẩy mới mở ra được, và có cánh cửa, dù đẩy bao nhiêu lần, cũng không phải là cửa của mình để mở. Phân biệt được cái nào là cửa của mình, phần còn lại của tâm trí sẽ nhẹ đi rất nhiều. Trước khi cố thay đổi điều gì, có lẽ câu hỏi đáng hỏi không phải là "làm sao để nó khác đi", mà là "đây có thật sự đang chờ mình hành động, hay chỉ đang chờ mình chấp nhận".

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết một điều có thật sự nằm trong khả năng ảnh hưởng của mình hay không? Thử hỏi liệu hành động của mình có thể trực tiếp làm nó khác đi không, hay chỉ có thể ảnh hưởng gián tiếp, hoặc hoàn toàn không ảnh hưởng được. Nếu chỉ ảnh hưởng gián tiếp rất mờ nhạt, phần lớn nên xếp vào nhóm cần thuận theo.

Thuận theo có phải là một cách né tránh hay bỏ cuộc không? Không, nếu đã cân nhắc qua ba câu hỏi rồi mới chọn thuận theo. Nó chỉ là bỏ cuộc khi người ta thuận theo ngay từ đầu để khỏi phải đối diện, mà chưa từng thật sự cân nhắc xem mình có thể làm được gì.

Nếu không chắc cái giá phải trả có xứng đáng hay không thì nên làm gì? Có thể thử một bước nhỏ, ít tốn kém nhất trước, rồi quan sát kết quả, thay vì dồn hết vào một lần thay đổi lớn ngay từ đầu. Bước nhỏ đó vừa giúp thấy rõ khả năng thành công thật sự, vừa không khiến mình mất quá nhiều nếu không như ý.

Có khi nào nên thử thay đổi trước, rồi mới tính đến chuyện thuận theo không? Có. Khi một việc còn mới, chưa ai thật sự thử làm khác đi, thường đáng thử trước khi kết luận đó là điều không thể thay đổi. Chỉ nên chuyển sang thuận theo sau khi đã thử một cách nghiêm túc mà kết quả vẫn không đổi.