Vừa Đủ Trong Cuộc Sống Cũng Thay Đổi Theo Thời Gian

Có một chiếc áo được chọn rất kỹ, ôm đúng người, mặc vào là thấy vừa mọi chỗ. Đó là chiếc áo của năm ngoái. Năm nay lấy ra mặc lại, có người thấy tay áo hơi chật, có người thấy phần bụng lại rộng ra. Chiếc áo không đổi một milimét nào. Người mặc nó đã khác, có thể vì tuổi tác, có thể vì một giai đoạn sống mới, có thể chỉ vì một năm đã trôi qua theo cách riêng của nó. Vừa đủ trong cuộc sống cũng vận hành giống vậy. Đó không phải một con số tìm ra một lần rồi cứ thế dùng mãi, mà là một mức phải đo lại, vì chính người đang sống với nó không còn là người của một năm trước.

Một mức đủ không đứng yên theo thời gian

Nhiều người hình dung việc tìm ra mức vừa đủ giống như đi tìm một con số duy nhất, tìm được rồi thì an tâm dùng cho hết phần đời còn lại. Có một bài viết khác đã nói về việc mỗi người có một mức đủ khác nhau, người này thấy một công việc là vừa sức, người khác lại thấy đúng công việc đó là quá tải, chỉ vì sức chịu của mỗi người khác nhau ngay từ đầu. Nhưng có một lớp khác ít ai để ý hơn. Ngay trong một người, mức đủ đó cũng không đứng yên. Kinh Dịch có một ý được cả người theo Nho giáo và người theo Đạo gia cùng dùng làm nền nghĩ: cùng tắc biến, biến tắc thông, nghĩa là một trạng thái đi đến giới hạn của nó rồi sẽ chuyển sang một trạng thái khác. Mức vừa đủ của một người, xét cho cùng, cũng là một trạng thái, không phải một điểm cố định trên bản đồ đời sống. Nó chuyển theo tuổi tác, theo một giai đoạn sống mới, theo một thay đổi trong công việc hay trong gia đình. Lão Tử nói tới việc sống thuận theo tự nhiên, không gắng gượng cưỡng ép một điều đã qua thời của nó. Giữ khư khư một mức đủ cũ, chỉ vì nó từng đúng, cũng là một dạng cưỡng ép, dù nhìn bên ngoài lại giống như đang giữ sự ổn định.

Một khối lượng công việc từng vừa sức

Một người ở tuổi ngoài hai mươi, còn độc thân, có thể nhận một khối lượng công việc khá nặng mà vẫn thấy vừa sức. Tối về không ai chờ, cuối tuần cũng rảnh để nghỉ bù, nên một tuần làm việc dồn dập không để lại dấu vết gì đáng kể. Vài năm sau, người đó lập gia đình, có một đứa trẻ nhỏ cần đưa đón, cần một buổi tối yên để chơi cùng con. Đúng khối lượng công việc đó, không hề tăng thêm một giờ nào, bắt đầu thấy quá tải. Không phải công việc nặng hơn. Người làm công việc đó đã có thêm một phần đời cần được giữ, và phần vừa đủ ngày trước không còn chỗ cho phần mới này. Cái khó là con số trên hợp đồng, trên bảng lương, trên lịch làm việc không hề đổi, nên rất dễ tự trách mình sao lại thấy mệt với đúng những gì trước đây mình từng làm ngon. Vấn đề không nằm ở sức chịu đựng kém đi, mà ở việc một phần cuộc sống mới đã cần chỗ, và chỗ đó phải lấy từ đâu đó.

Một vòng bạn bè từng vừa đủ

Có một giai đoạn sống sôi động, gặp gỡ nhiều, quen ai cũng vui, một vòng bạn bè xã giao rộng khi đó là vừa đủ, thậm chí còn thấy thiếu nếu tuần nào không có buổi hẹn nào. Rồi đến một giai đoạn khác, có thể vì công việc đổi hướng, vì một người thân cần chăm sóc nhiều hơn, vì bản thân cần nhiều thời gian tĩnh hơn để nghĩ lại vài điều, cùng một vòng bạn bè đó bắt đầu thấy nặng. Không phải những người bạn thay đổi. Là người ở giữa vòng đó đang cần một khoảng trống khác với khoảng trống mình từng cần trước kia. Điều dễ gây áy náy là những người bạn đó không làm gì sai, các buổi hẹn vẫn vui như trước, chỉ là bản thân không còn đủ chỗ để đón nhận hết chừng đó cuộc gặp mà vẫn giữ được khoảng lặng mình đang cần. Nhận một cuộc hẹn thêm, đôi khi không phải vì thật sự muốn, mà vì ngại nghĩ rằng mình đang đổi, trong khi những người quanh mình vẫn như cũ.

Vì sao ít ai nhận ra sự thay đổi này kịp thời

Lý do phổ biến không phải vì người ta không nhạy cảm với chính mình, mà vì một mức đủ, khi đã từng đúng, dễ được giữ nguyên như một điều hiển nhiên, không còn ai đặt câu hỏi lại. Một khối lượng công việc từng vừa sức thì cứ tiếp tục nhận thêm việc tương tự, vì trước đây vẫn ổn. Không ai tự hỏi lại một điều mà mình tin là đã giải quyết xong từ lâu. Đến khi cơ thể mệt hoặc lòng thấy ngột, người ta mới nhận ra, chứ ít khi tự hỏi trước khi mọi thứ đã quá tải. Câu hỏi đáng dừng lại có lẽ không phải là làm sao chịu đựng tốt hơn, mà là mức này có còn đúng với con người mình bây giờ không, hay chỉ đúng với con người mình của một năm trước. Có một phần khác cũng đáng nhìn thẳng: thay đổi một mức đủ cũ, với nhiều người, giống như thừa nhận mình từng chọn sai, hoặc đang trở nên yếu hơn trước. Thật ra không phải vậy. Mức đủ cũ không sai ở thời điểm nó được chọn. Nó chỉ đang hết hạn cho giai đoạn này, như bất cứ điều gì khác trong đời sống.

Một cách thử lại chiếc áo mỗi mùa

Không cần một quyết định lớn để nhận ra mức đủ đã đổi. Một cách nhỏ là định kỳ, có thể mỗi vài tháng, hoặc mỗi khi bước qua một cột mốc rõ như đổi việc, có con, hay một người trong nhà cần chăm sóc nhiều hơn, tự hỏi lại đúng mức đang giữ, giống như lấy chiếc áo cũ ra mặc thử mỗi khi trời chuyển mùa. Không phải áo nào cũng cần thay. Có khi thử lại mới biết áo vẫn vừa, và điều đó cũng đáng để biết, để không tự thêm áp lực đổi thay khi chưa cần. Nhưng có khi thử ra mới thấy chật hoặc rộng ở một vài chỗ, và đó là lúc nên điều chỉnh, chứ không phải cố gắng nhét mình cho vừa một chiếc áo đã không còn hợp. Việc thử lại không cần một buổi ngồi thiền định trang trọng. Có thể chỉ là một buổi tối rảnh, tự hỏi xem khối lượng công việc hiện tại, vòng bạn bè hiện tại, nhịp sống hiện tại, có còn khiến mình thấy dễ thở hay đang âm thầm gồng. Hỏi xong, có thể chưa cần đổi gì ngay. Nhưng ít nhất, mình biết mình đang mặc chiếc áo nào, thay vì mặc theo quán tính.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết mức vừa đủ của mình đã thay đổi? Thường là khi một khối lượng công việc hay một nhịp sống từng thấy bình thường bắt đầu để lại dấu vết rõ, như mệt kéo dài hoặc cảm giác ngột mỗi khi nghĩ tới, dù không có gì thay đổi ở bên ngoài.

Bài viết này khác gì bài về mức đủ của mỗi người? Bài trước nói về việc mỗi người có một mức đủ riêng, khác người khác. Bài này nói về việc mức đủ của cùng một người cũng khác đi theo thời gian, dù vẫn là cùng một người đó.

Có nên đổi ngay khi thấy một mức đủ không còn hợp? Không cần vội. Nhận ra sự lệch đã là một bước quan trọng, sau đó có thể điều chỉnh dần, không nhất thiết phải thay đổi hoàn toàn ngay lập tức.

Bao lâu nên tự hỏi lại mức đủ của mình một lần? Không có một con số cố định cho mọi người. Có người chọn mỗi vài tháng, có người chọn mỗi khi đi qua một cột mốc lớn trong đời. Điều quan trọng là có hỏi lại, hơn là hỏi đúng lịch.

Chiếc áo của năm ngoái không sai khi nó từng vừa. Nó cũng không sai khi bây giờ hơi chật. Nó chỉ đang cho thấy một điều rất con người, rằng một mức vừa đủ luôn cần một người vừa đủ để mặc nó, và người đó, chính là mình, không bao giờ đứng yên.