Thuận Theo Tự Nhiên Thật Sự Có Nghĩa Là Gì

"Thuận theo tự nhiên" là câu người ta hay nhắc mỗi khi khuyên nhau đừng gồng nữa. Nhưng hiểu đúng theo tinh thần Lão Tử, đây không phải một lời khuyên bỏ cuộc. Thuận theo tự nhiên là khả năng nhận ra đâu là phần mình thật sự tác động được để dồn sức vào đó, và đâu là phần nằm ngoài tay mình, chỉ tổ hao công nếu cứ cố chống lại. Người thuận tự nhiên không ngừng cố gắng. Họ chỉ ngừng cố gắng nhầm chỗ.

Điều nhiều người hiểu nhầm về thuận tự nhiên

Nghe bốn chữ "thuận theo tự nhiên", không ít người hình dung ngay một lối sống buông thả: việc gì đến thì đến, không lập kế hoạch, không đặt mục tiêu, thậm chí không cần cố. Cách hiểu này khiến "thuận tự nhiên" gần như đồng nghĩa với lười biếng, với việc phó mặc mọi thứ cho số phận.

Nhưng Lão Tử không dạy con người ngừng sống, ngừng làm việc, ngừng mong muốn điều tốt hơn. Ông dạy một điều tinh tế hơn: phần lớn khổ tâm của con người không đến từ việc thiếu cố gắng, mà đến từ việc cố gắng sai chỗ, dồn sức chống lại những điều vốn dĩ không thể đổi bằng ý chí. Một người có thể luyện tập chăm chỉ để giỏi hơn, đó là nỗ lực đúng chỗ. Nhưng nếu người đó ngày nào cũng bực bội vì thời tiết không như ý, vì người khác không nghĩ như mình, vì tuổi tác cứ trôi, thì phần sức lực ấy đang đổ vào một cánh cửa không bao giờ mở.

Một ẩn dụ từ nước, theo Lão Tử

Lão Tử chọn nước làm hình ảnh trung tâm cho toàn bộ tư tưởng vô vi và thuận tự nhiên. Nước không cưỡng lại đá, không lao đầu vào tường để tìm đường thẳng nhất. Gặp vật cản, nước vòng qua, luồn dưới, chảy quanh, rồi đến ngày cũng chạm được nơi cần chạm. Nhưng đừng nhầm nước là thứ mềm yếu.

Nước mềm nhất, nhưng chảy mãi thì đá cũng mòn. Mềm không phải là yếu.

Chính vì không phí sức chống lại đá, nước mới còn đủ sức bền để đi đường dài, để mài mòn thứ tưởng chừng cứng hơn mình rất nhiều. Nếu nước cứ cố lao thẳng vào đá mỗi ngày, có lẽ nó đã cạn kiệt từ lâu, còn hòn đá thì vẫn nguyên vẹn ở đó. Thuận theo dòng chảy tự nhiên không phải vì nước không có sức mạnh, mà vì nó biết dồn sức mạnh ấy vào đúng hướng, đúng lúc.

Vậy ranh giới thật sự nằm ở đâu

Đây là phần dễ bị bỏ qua nhất khi người ta chỉ nhắc câu "thuận theo tự nhiên" như một khẩu hiệu. Ranh giới không nằm ở việc cố gắng nhiều hay ít, mà nằm ở việc phân biệt hai vùng: vùng mình có thể xoay chuyển bằng hành động, lựa chọn, thái độ của chính mình, và vùng chỉ có thể quan sát, chấp nhận, rồi thích nghi.

Sức khỏe của bản thân, cách mình phản ứng trước một tình huống, thói quen mình giữ mỗi ngày, đó là vùng có thể tác động. Tuổi tác của cha mẹ, suy nghĩ của người khác, thời điểm một cơ hội đến hay không, đó thường là vùng chỉ có thể đón nhận. Người thuận tự nhiên không lười ở vùng thứ nhất, và không cố chấp ở vùng thứ hai. Cái khó, và cũng là cái đáng học cả đời, là biết lúc nào mình đang đứng ở vùng nào, vì ranh giới ấy không phải lúc nào cũng rõ ràng ngay từ đầu.

Soi vào đời sống hiện đại

Nhịp sống hiện đại có xu hướng đẩy con người tin rằng mọi thứ đều nằm trong tầm kiểm soát, chỉ cần đủ cố gắng, đủ kỷ luật, đủ thông minh. Niềm tin này tạo động lực, nhưng cũng âm thầm tạo ra một dạng mệt mỏi riêng: mệt vì cố kiểm soát cả những điều không ai kiểm soát được.

Một người có thể lên kế hoạch chi tiết cho công việc, rồi kiệt sức vì cứ dằn vặt "giá mà mình đoán trước được biến động của thị trường". Một người cha có thể dạy con hết lòng, rồi tự trách mình mãi vì con chọn một con đường khác với kỳ vọng. Một người có thể ăn uống điều độ, ngủ đủ giấc, rồi vẫn lo lắng vì cơ thể già đi theo năm tháng, điều không ai tránh được. Ở cả ba tình huống, phần đáng làm, lên kế hoạch tốt nhất có thể, dạy con bằng cả tấm lòng, giữ lối sống lành mạnh, đều đã được làm trọn. Phần còn lại, kết quả thị trường, lựa chọn của con, quy luật của thời gian, không thuộc về ai cả. Thuận tự nhiên, trong đời sống hôm nay, chính là biết dừng lại đúng chỗ đã làm trọn phần mình, thay vì kéo dài cuộc chiến với những điều nằm ngoài hai tay mình.

Một cách thực hành nhỏ mỗi ngày

Không cần một quyết định lớn để sống thuận tự nhiên hơn, chỉ cần một câu hỏi nhỏ, lặp lại đều đặn. Khi thấy mình đang căng thẳng, bực bội hay cố sức vì một điều gì đó, hãy dừng lại một nhịp và tự hỏi: điều này có nằm trong khả năng thay đổi của mình không, hay mình đang cố kiểm soát một thứ vốn dĩ không thuộc về mình. Nếu câu trả lời là có thể thay đổi, đó là lúc nên dồn sức, không phải lúc để buông. Nếu câu trả lời là không, đó là lúc nên thở ra, để tâm trở về với phần việc thật sự thuộc về mình. Làm điều này đều trong một thời gian, nhiều người nhận ra phần lớn sự mệt mỏi hằng ngày không đến từ việc làm quá nhiều, mà đến từ việc cố ôm cả những điều chưa bao giờ là của mình.

Câu hỏi thường gặp

Thuận theo tự nhiên có phải là buông xuôi, không cố gắng nữa không? Không. Thuận theo tự nhiên là dồn sức đúng chỗ, vào những điều mình thật sự thay đổi được, thay vì ngừng cố gắng hoàn toàn.

Làm sao biết một điều có nằm trong tầm kiểm soát của mình hay không? Thường có thể tự hỏi liệu hành động, lựa chọn hay thái độ của mình có thật sự làm điều đó khác đi không. Nếu câu trả lời là không, dù cố đến đâu kết quả cũng không đổi, đó là dấu hiệu điều này nằm ngoài tầm kiểm soát.

Thuận theo tự nhiên có mâu thuẫn với việc đặt mục tiêu, phấn đấu trong công việc không? Không mâu thuẫn. Đặt mục tiêu và nỗ lực cho phần mình làm chủ được vẫn là thuận tự nhiên, miễn là không cố ép kết quả cuối cùng phải theo đúng ý mình bằng mọi giá.

Vô vi trong Đạo gia có nghĩa là không làm gì cả không? Không. Vô vi nghĩa là không cưỡng ép, không hành động ngược với quy luật tự nhiên, chứ không phải ngồi yên và không làm gì.

Nước cứ chảy mãi rồi cũng mòn đá, chứ không phải cứ đứng yên là xong. Thuận theo tự nhiên cũng vậy, nó vẫn cần một dòng chảy bền bỉ, chỉ là dòng chảy ấy không lao thẳng vào những gì cản đường mà không thể dời đi. Biết chỗ nào nên dồn sức, biết chỗ nào nên để yên, có lẽ đó mới là câu trả lời gần nhất cho câu hỏi thuận theo tự nhiên thật sự nghĩa là gì.