Thuận Theo Tự Nhiên Có Phải Là Buông Xuôi

Một cây tre gặp gió lớn sẽ oằn cong, có khi gập gần sát đất, nhưng hiếm khi gãy. Nó không chống lại cơn gió, nhưng cũng không nằm rạp xuống mặc cho gió muốn cuốn đi đâu thì đi. Trả lời thẳng vào câu hỏi trên: thuận theo tự nhiên không phải là buông xuôi. Buông xuôi là ngừng làm gì cả, phó mặc mọi thứ cho số phận muốn ra sao thì ra. Thuận theo tự nhiên là vẫn hành động, chỉ khác ở chỗ hành động đó đi cùng chiều với quy luật, thay vì cố sức chống lại nó bằng mọi giá. Phần lớn nghi ngờ quanh triết lý này đều bắt nguồn từ việc nhầm hai điều đó làm một. Hãy đi lần lượt từng câu hỏi thường gặp nhất để thấy rõ khác biệt.

Lão Tử từng gợi ý một tinh thần gần với điều này: không phải là không làm gì, mà là không làm những việc trái với lẽ tự nhiên. Việc gì đến đúng lúc, đúng cách, tự nó sẽ thành, không cần thêm sức gắng gượng.

Nếu thuận tự nhiên thì sao vẫn phải cố gắng để thành công?

Đây là phản bác thường gặp nhất. Nếu thuận theo tự nhiên nghĩa là để mọi thứ tự diễn ra, vậy tại sao người thành công vẫn phải thức khuya, học thêm, chịu thất bại rồi làm lại? Câu trả lời nằm ở chỗ thuận tự nhiên không nói con người không cần cố gắng. Nó nói con người nên cố gắng đúng hướng, đúng nhịp, thay vì cố mọi giá bất chấp quy luật của chính việc mình đang làm.

Một người học đàn dương cầm không thể ép cơ thể mình bỏ qua giai đoạn ngón tay còn cứng, còn vụng, để nhảy thẳng lên trình diễn một bản khó. Người đó vẫn phải luyện rất nhiều giờ, nhưng nếu luyện đúng lúc cơ thể đã sẵn sàng tiếp thu, thay vì ép bản thân tập gấp đôi khi tay đã mỏi, kết quả sẽ khác hẳn. Người thứ nhất cố gắng thuận theo nhịp phát triển tự nhiên của kỹ năng. Người thứ hai cố gắng chống lại nhịp đó, và thường trả giá bằng chấn thương hoặc chán nản bỏ cuộc.

Khác biệt vì vậy không nằm ở việc có cố gắng hay không, mà ở việc nỗ lực đó đi cùng chiều hay ngược chiều với quy luật của chính việc đang làm. Thuận tự nhiên không rẻ hơn, không nhàn hơn buông xuôi. Nó chỉ khiến nỗ lực đỡ lãng phí hơn.

Người thuận tự nhiên có được đặt mục tiêu lớn, hay phải sống không tham vọng?

Nhiều người nghĩ sống thuận tự nhiên nghĩa là không được mơ lớn, vì như vậy là cưỡng cầu. Đây là một hiểu lầm khiến không ít người ngại áp dụng triết lý này vì sợ mình sẽ trở nên tầm thường.

Thuận tự nhiên không cấm một người đặt mục tiêu lớn. Nó chỉ đặt câu hỏi về cách theo đuổi mục tiêu đó. Một người có thể mơ xây một sự nghiệp lớn trong mười năm, và vẫn hoàn toàn thuận tự nhiên nếu chấp nhận rằng con đường tới đó có những năm chậm, những giai đoạn cần dừng lại để nghỉ. Cái không thuận tự nhiên là khi đặt mục tiêu mười năm nhưng đòi nó phải xảy ra trong một năm, rồi tự dằn vặt vì thực tế không chiều theo ý mình.

Tham vọng và thuận tự nhiên vì thế không loại trừ nhau. Cái bị loại trừ chỉ là sự nôn nóng muốn ép thời gian và quy luật phải nhượng bộ cho kịp tiến độ mình tự vẽ ra trên giấy, bất kể thực tế đang diễn ra thế nào.

Thuận tự nhiên khi mất người thân là không được phép đau buồn?

Một số người nghe câu hãy thuận theo tự nhiên khi có người thân qua đời, và hiểu thành đừng buồn nữa vì chuyện đó vốn tự nhiên mà. Cách hiểu này vô tình biến một triết lý về sự bình an thành một lời yêu cầu phải nén cảm xúc lại, và điều đó không đúng tinh thần của thuận tự nhiên.

Đau buồn khi mất người thân cũng là một phần của tự nhiên, không kém gì chính sự ra đi đó. Con người sinh ra đã có khả năng đau, và nỗi đau đó cần có chỗ để đi qua. Thuận theo tự nhiên trong hoàn cảnh này không có nghĩa là ngừng buồn ngay lập tức, mà là không chống lại chính quá trình đau buồn ấy, không ép mình phải vui trở lại theo một thời hạn tự đặt ra.

Thuận tự nhiên ở đây là để nỗi đau đi hết vòng của nó, theo đúng nhịp của người đang trải qua, không cưỡng ép nó biến mất sớm hơn thật lòng mình đang cần, cũng không cưỡng ép nó ở lại mãi như một cách chứng minh tình cảm.

Nếu ai cũng thuận theo tự nhiên, xã hội có còn phát triển?

Câu hỏi này xuất hiện khi người ta lo rằng nếu cả một cộng đồng đều thuận theo tự nhiên, sẽ không còn ai phát minh, không còn ai muốn thay đổi hiện trạng.

Nhìn lại, phần lớn những phát minh và thay đổi bền vững trong lịch sử không đến từ việc chống lại quy luật tự nhiên, mà từ việc hiểu quy luật đó rõ hơn để làm việc cùng chiều với nó. Người trồng cây ăn trái không thắng được mùa vụ bằng cách ép quả chín sớm hơn thời của nó, mà bằng cách hiểu đúng chu kỳ sinh trưởng của cây, rồi tìm cách canh tác hiệu quả hơn ngay trong chính chu kỳ đó.

Phát triển vì vậy không đối lập với thuận tự nhiên. Cái đối lập với thuận tự nhiên là kiểu phát triển bằng mọi giá, bất chấp hậu quả. Một xã hội thuận tự nhiên vẫn có thể phát triển, chỉ là phát triển theo cách bền hơn.

Câu hỏi thường gặp

Thuận theo tự nhiên có nghĩa là không cần lập kế hoạch gì cho tương lai? Không. Lập kế hoạch là một cách chuẩn bị hợp lý cho tương lai, không phải cưỡng ép tương lai phải xảy ra đúng như kế hoạch. Người thuận tự nhiên vẫn lập kế hoạch, chỉ giữ sự linh hoạt khi thực tế diễn ra khác đi.

Làm sao biết lúc nào nên thuận, lúc nào nên cố thay đổi? Có thể tự hỏi điều mình đang cố thay đổi có nằm trong khả năng thật sự của mình không, hay mình đang cố thay đổi một quy luật lớn hơn bản thân rất nhiều. Cố gắng cho điều trong tầm tay là nỗ lực đúng hướng. Cố gắng chống lại một quy luật quá lớn thường chỉ khiến mình kiệt sức mà không đổi được gì.

Người trẻ tuổi có nên sống thuận tự nhiên, hay triết lý này chỉ hợp với người lớn tuổi? Có. Thuận tự nhiên không phải một triết lý dành riêng cho tuổi già hay cho người đã buông bớt tham vọng. Người trẻ áp dụng nó bằng cách hiểu đúng nhịp phát triển của bản thân, thay vì so mình với người khác rồi ép tiến độ của mình phải giống họ.

Thuận theo tự nhiên có phải là một cách gọi tên khác của sự lười biếng không? Không. Lười biếng là né tránh việc cần làm. Thuận tự nhiên vẫn làm việc cần làm, chỉ khác ở cách phân bổ nỗ lực đúng thời điểm và đúng quy luật, thay vì làm bất chấp mọi tín hiệu cho thấy chưa phải lúc.

Quay lại hình ảnh cây tre trong gió lớn. Nó không đứng yên bất động để chứng minh mình mạnh, cũng không nằm rạp xuống vì đã kiệt sức buông tay. Nó oằn theo gió đúng mức cần oằn, rồi khi gió ngớt, nó lại đứng thẳng như trước, gốc rễ vẫn còn nguyên đó. Thuận theo tự nhiên là một dạng chủ động như vậy, biết lúc nào nên mềm để không gãy, và giữ đủ gốc rễ để không bị cuốn trôi theo bất cứ cơn gió nào đi qua.

Lần tới, khi thấy mình đang thuận theo một điều gì đó, một mối quan hệ, một công việc, một kế hoạch dở dang, có một câu hỏi đáng để dừng lại và tự hỏi: mình đang thuận theo vì đã thật sự hiểu và chấp nhận quy luật của việc đó, hay mình đang buông xuôi vì đã quá mệt để cố thêm một lần nữa? Hai cảm giác đó đôi khi rất giống nhau ở bên ngoài, nhưng chỉ người trong cuộc mới thật sự phân biệt được.