Mâm Cơm Mùa Đông Của Người Việt

Mâm cơm mùa đông của người Việt mang một vẻ khác hẳn ngày hè. Thay cho món luộc thanh mát và bát canh chua ăn cho mát người, mùa lạnh kéo về cùng nồi thịt kho cá kho sánh đậm, bát canh nóng bốc khói đặt giữa mâm, và những mớ rau cải bắp, su hào chỉ rộ đúng mùa này. Cả nhà cũng ngồi sát lại gần nhau hơn, ăn chậm hơn, chờ đủ người mới cầm đũa. Đó không phải một thói quen ngẫu nhiên. Đó là cách một gia đình Việt tự nhiên thích nghi với cái lạnh, bằng hơi ấm của món ăn và hơi ấm của người ngồi cạnh mình.

Mâm cơm mùa đông có gì khác mùa hè

Bước vào một gian bếp ngày đông, mùi đầu tiên chạm vào mũi thường là mùi thịt kho quyện với nước hàng cánh gián, sôi liu riu suốt cả buổi chiều. Thịt kho tàu, cá kho tộ, thịt kho trứng, đó là những món cần thời gian ninh nhừ, hợp với những ngày người ta ở trong bếp lâu hơn vì trời lạnh, chẳng ai muốn ra ngoài nhiều. Nồi kho đậm đà ấy ăn với cơm nóng, chan thêm chút nước kho sóng sánh, một bữa cơm mùa đông của nhiều nhà thường bắt đầu như vậy.

Giữa mâm, một nồi lẩu nhỏ hoặc một bát canh nóng nghi ngút hơi gần như là điều không thể thiếu. Canh xương hầm củ quả, canh gà lá giang, lẩu gà lá é, lẩu cá, mỗi vùng miền một cách nấu riêng, nhưng điểm chung là hơi nóng bốc lên giữa mâm, ai cũng múc cho mình một chút, húp một ngụm là thấy dễ chịu ngay giữa cái rét.

Rau mùa đông cũng đổi khác hẳn. Cải bắp luộc chấm trứng, su hào xào thịt, cải thảo nấu canh, đó là những loại rau chỉ ngon nhất khi trời trở lạnh, thay cho rau muống, rau đay, mồng tơi của mùa hè. Một mâm cơm mùa đông vì vậy thường đủ ba lớp vị đậm đà, nóng hổi và giòn ngọt, khác hẳn sự thanh nhẹ quen thuộc của mâm cơm mùa hè.

Ở miền Bắc, cái lạnh rõ rệt hơn nên mâm cơm mùa đông thường nặng vị hơn, nồi kho để cả buổi trên bếp than, bát canh dong riềng hay canh khoai sọ nấu sườn cũng đặc sánh hơn ngày thường. Ở miền Nam, mùa đông không buốt bằng nhưng những đợt gió chướng cũng đủ để mâm cơm chuyển sang lẩu mắm, lẩu cá kèo, hay nồi canh chua nấu ấm hơn bình thường một chút. Dù mỗi vùng một khẩu vị, điểm chung vẫn là món ăn ngả về phía đậm đà và nóng hổi mỗi khi trời trở lạnh.

Vì sao mâm cơm đổi khác khi trời lạnh

Không cần một lý do phức tạp để giải thích vì sao mâm cơm mùa đông lại như vậy. Trời lạnh, người ta tự nhiên muốn ăn món nóng, món đậm, món cần nhiều thời gian nấu để cả nhà có cớ ở gần bếp lâu hơn. Một bát canh nóng làm ấm người giữa trời lạnh không phải vì một cơ chế gì cao siêu, mà đơn giản vì hơi nóng, mùi thơm và vị đậm đà của nó khiến người vừa và miếng đầu tiên đã thấy dễ chịu hẳn.

Cũng như một bát canh nóng làm dịu cả ngày dài, một mâm cơm mùa đông đủ ấm cũng có thể làm dịu cả một buổi tối lạnh giá. Cũng giống một khu vườn khép bớt lá lại khi trời trở rét, mâm cơm của người Việt cũng tự thu mình vào những món ấm áp, gần gũi hơn khi mùa đông đến. Không ai dạy phải nấu món gì cho đúng mùa, nhưng hầu như gia đình nào cũng biết, và cứ đến độ trời trở lạnh là tay lại quen với việc bắc nồi kho, ninh nồi canh, mà chẳng cần nghĩ ngợi nhiều.

Ký ức bên nồi cơm bốc khói

Có khi nào bạn nhận ra, mỗi mùa đông đều có một món ăn mà chỉ cần ngửi mùi thôi là nhớ ngay một gian bếp cũ? Với nhiều người, đó là nồi thịt kho mẹ để dành phần cho ai về muộn, là bát canh măng bà hay nấu vào những ngày cuối năm, là mùi khói bếp củi quyện với mùi cá kho trong gian bếp nhỏ ngày xưa.

Ngày xưa, những ngày mưa lạnh, nhiều nhà thường quây quần quanh một nồi lẩu hay nồi canh nóng như vậy, không phải vì cầu kỳ, mà vì trời lạnh khiến người ta muốn ngồi gần nhau hơn. Ai về muộn cũng được phần để dành, ai lạnh cóng tay chân bước vào nhà cũng có ngay bát cơm nóng chờ sẵn. Mâm cơm mùa đông vì vậy không chỉ là chuyện ăn gì, mà là chuyện cả nhà đã ngồi lại với nhau như thế nào trong những ngày rét nhất năm.

Mùa đông cũng thường đi cùng những ngày cuối năm, khi chợ bắt đầu bán nhiều thịt đông, măng khô, miến, và cả nhà lại rục rịch chuẩn bị cho một cái Tết gần kề. Có lẽ vì vậy mà mâm cơm mùa đông của người Việt luôn mang một chút không khí sum vầy sớm hơn, dù chưa đến Tết, chỉ cần trời trở rét là đã thấy cả nhà quây quần gần bếp hơn mọi khi.

Điều còn lại sau mỗi mùa đông

Mùa đông rồi cũng qua, nhưng có một điều nhiều người giữ lại sau những mâm cơm ấy, đó là cảm giác được ngồi gần nhau lâu hơn bình thường. Một mâm cơm mùa hè có thể ăn vội vì trời oi, ăn xong là muốn đứng dậy cho thoáng. Nhưng mâm cơm mùa đông lại giữ chân người ta lâu hơn, vì ngồi gần bếp, gần nồi canh nóng, gần người thân, tự nó đã là một điều dễ chịu rồi.

Đúng như những điều nhỏ tạo nên một mâm cơm ấm cúng, không cần nấu cầu kỳ mới giữ được không khí đó giữa cuộc sống bận rộn hôm nay. Chỉ cần một bát canh nóng đặt giữa mâm, một bữa cơm chờ đủ người mới bắt đầu, cũng đã đủ để mùa đông bớt lạnh hơn một chút.

Có lẽ điều giữ ấm một gia đình mùa đông không nằm ở món gì trên mâm, mà ở việc có đủ người ngồi lại chờ nhau.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mâm cơm mùa đông của người Việt thường có nhiều món kho? Vì món kho cần ninh lâu, hợp với những ngày người ta ở trong bếp nhiều hơn, và vị đậm đà của món kho ăn cùng cơm nóng khiến bữa ăn ngày lạnh trở nên dễ chịu hơn hẳn.

Canh nóng hay lẩu có phải món không thể thiếu trong mâm cơm mùa đông không? Với nhiều gia đình Việt thì gần như vậy. Một nồi canh hoặc lẩu đặt giữa mâm không chỉ để ăn, mà còn là điểm quây quần cho cả nhà trong những ngày lạnh.

Vì sao rau mùa đông như cải bắp, su hào lại xuất hiện nhiều hơn trong mâm cơm mùa này? Vì đó là mùa những loại rau này rộ nhất, tươi và ngọt hơn hẳn khi trái vụ, nên các gia đình tự nhiên chọn nấu chúng nhiều hơn trong mâm cơm mùa đông.

Mâm cơm mùa đông và mâm cơm mùa hè khác nhau nhiều nhất ở điểm nào? Khác nhau rõ nhất ở độ đậm và độ nóng của món ăn, mùa hè thiên về món thanh mát ăn nhanh, còn mùa đông thiên về món đậm đà, nóng hổi và một bữa ăn thường kéo dài hơn.

Làm sao để giữ lại không khí quây quần của mâm cơm mùa đông trong cuộc sống bận rộn? Không cần cầu kỳ, chỉ cần giữ thói quen chờ đủ người mới ăn và đặt một món nóng giữa mâm, không khí ấm cúng đó vẫn có thể giữ được dù bận đến đâu.