Người Lớn Tuổi Cảm Thấy Mình Còn Có Ích

Cảm giác người lớn tuổi thấy mình còn có ích thường không đến từ việc làm được nhiều, mà đến từ việc vẫn còn ai đó thật sự cần tới mình. Một câu hỏi xin ý kiến, một lần được nhờ giữ cháu một buổi, một công thức nấu ăn được con cháu hỏi lại, đều là những dấu hiệu nhỏ nói rằng người lớn tuổi vẫn đang góp một phần vào cuộc sống của người khác, chứ không chỉ đứng bên lề nhìn người khác sống thay mình. Thiếu đi cảm giác được cần tới này, ngay cả một người được chăm sóc chu đáo vẫn có thể thấy lòng mình trống.

Những việc nhỏ vẫn đang là một sự cho đi

Nhiều người hình dung "còn có ích" phải gắn với một việc lớn: còn đi làm, còn kiếm ra tiền, còn tự quyết định mọi thứ trong nhà. Nhưng với phần lớn người lớn tuổi, cảm giác đó thường đến từ những việc nhỏ hơn nhiều. Một người mẹ được con gái hỏi cách nêm nồi canh chua sao cho vừa miệng cả nhà, một người ông được cháu nhờ chỉ cách gấp diều hay đan một chiếc giỏ tre, một người bà được hàng xóm sang hỏi kinh nghiệm trồng mấy luống rau sau vườn, tất cả đều là những khoảnh khắc rất thật, nơi kinh nghiệm sống của họ trở thành thứ người khác đang cần.

Có một dạng đóng góp khác, ít được để ý hơn nhưng cũng quý không kém: được là người lắng nghe. Một người cháu đang chật vật với công việc đầu đời, một người con đang loay hoay giữa hai lựa chọn khó, đôi khi không cần một lời khuyên đúng đắn, chỉ cần một người đủ điềm tĩnh để ngồi nghe hết câu chuyện mà không vội phán xét. Người lớn tuổi, với cả một quãng đời đã đi qua, thường làm được điều này tốt hơn ai hết. Được ai đó chọn để tâm sự, tự nó đã là một dạng được cần tới, dù chẳng ai gọi tên nó ra.

Ai bảo sự cho đi chỉ nằm trong bốn bức tường một nhà? Người biết cách ủ men rượu nếp vẫn được cả xóm nhờ vào mỗi dịp Tết, người từng làm nghề may vẫn được hàng xóm mang áo sang nhờ sửa lại, người có kinh nghiệm chăm cây vẫn được cả tổ dân phố hỏi khi vườn nhà ai đó bỗng héo úa. Những việc này thường không ai trả công, nhưng chính vì không ai trả công mà nó lại rõ ràng là một sự cho đi thật, khác hẳn một việc làm để có thu nhập.

Vì sao chỉ được chăm sóc một chiều dễ khiến người ta thấy mình là gánh nặng

Gia đình chăm sóc người lớn tuổi thường làm điều đó bằng tất cả sự tận tâm: lo từng bữa ăn, nhắc từng viên thuốc, hỏi han từng ngày có mệt không. Nhưng nếu mọi sự quan tâm chỉ chảy theo một chiều, từ con cháu tới người lớn tuổi, mà không có chiều ngược lại, người nhận sự chăm sóc dễ dần cảm thấy mình chỉ còn là người được lo, không còn là người có thể lo cho ai. Cảm giác ấy khác hẳn với việc thật sự là gánh nặng. Không ai trong nhà nghĩ vậy, nhưng người lớn tuổi vẫn có thể tự thấy mình như thế, chỉ vì đã quá lâu không được hỏi một câu như "mẹ nghĩ sao", "ông chỉ con với", hay "bà giúp cháu việc này được không".

Có lẽ nhiều gia đình chỉ nhận ra điều này khi thấy người lớn tuổi trong nhà bỗng ít nói hơn, hay gạt đi mọi lời hỏi han bằng câu "mẹ có làm được gì đâu mà lo". Đó thường không phải một lời than, mà là một cách nói ra rằng họ đang thấy mình đứng ngoài nhịp sống chung của cả nhà. Một cây đến mùa vẫn cần cho bóng mát mới thấy mình còn là cây; nếu chỉ được tưới nước mà không còn ai đứng dưới tán, nó vẫn sống, nhưng sống một cách lặng lẽ khác hẳn.

Gia đình có thể chủ động tạo cơ hội để người lớn tuổi được cho đi

Điều đáng mừng là cảm giác còn có ích không cần một sự kiện lớn để khôi phục, nó có thể bắt đầu lại từ một lời nhờ rất nhỏ, miễn là lời nhờ đó thật. Nhờ ông chỉ cho một công thức, nhờ bà trông cháu một buổi chiều, hỏi ý cha trước một quyết định trong nhà, đều là những cách gia đình có thể chủ động mở ra cơ hội, thay vì chờ người lớn tuổi tự tìm cách chứng minh mình vẫn còn dùng được.

Có một ranh giới quan trọng cần giữ ở đây: nhờ thật khác hẳn nhờ cho có. Một lời nhờ chiếu lệ, việc gì cũng dễ dàng làm lại sau đó, người lớn tuổi thường cảm nhận được ngay, và nó không mang lại cảm giác được cần tới thật sự, đôi khi còn khiến họ chạnh lòng hơn vì cảm thấy mình đang được chăm sóc theo một cách khác. Cảm giác này khác hẳn với việc tự đặt cho mình một mục tiêu nhỏ mỗi ngày, điều đã được nhắc tới trong bài viết về những mục tiêu nhỏ ở tuổi già. Có mục tiêu riêng giúp một ngày có nhịp, có hướng đi; còn cảm giác có ích lại cần một người khác ở phía bên kia, người thật sự đang chờ điều mà mình có thể cho.

Vì vậy, thay vì hỏi "hôm nay ông bà cần gì", đôi khi một câu hỏi ngược lại mới đúng chỗ: "việc này con đang không biết làm sao, ông bà chỉ con với được không". Một câu hỏi như thế không tốn gì cả, nhưng đủ để người lớn tuổi thấy mình vẫn đang là một phần của gia đình, không phải người ngồi ngoài nhìn gia đình vận hành.

Có những dịp cả nhà tề tựu, một mâm cỗ giỗ, một bữa cơm cuối tuần, lại là cơ hội rất tự nhiên để nhờ. Nhờ bà pha nồi nước mắm đúng vị nhà mình, nhờ ông đứng ra sắp mâm cúng theo đúng thứ tự người xưa vẫn làm, đều là những việc con cháu hoàn toàn có thể tự lo, nhưng khi chủ động nhường lại, người lớn tuổi trong nhà có một chỗ đứng rõ ràng trong ngày hôm đó, không phải khách ngồi nhìn, mà là người góp phần làm nên bữa cơm ấy.

Có lẽ câu hỏi đáng để mỗi gia đình tự hỏi lại không phải là "mình đã chăm sóc đủ chưa", mà là "đã bao lâu rồi mình chưa thật sự cần đến ông bà, cha mẹ trong nhà cho một việc gì đó". Câu trả lời, đôi khi, quan trọng hơn cả một buổi thăm hỏi dài.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người lớn tuổi hay cảm thấy mình không còn ích lợi gì? Thường không phải vì họ thật sự không làm được gì, mà vì cuộc sống quanh họ ít khi còn nhờ tới điều họ có thể cho. Làm sao để nhận ra người thân lớn tuổi đang thấy mình là gánh nặng? Một vài dấu hiệu thường thấy là họ nói giảm nói tránh mọi công sức của mình, ngại nhờ ai giúp, hoặc ít chủ động góp ý như trước. Gia đình bận rộn có thể làm gì để người lớn tuổi thấy mình còn có ích? Chỉ cần những lời nhờ nhỏ và thật, như hỏi ý kiến trước một quyết định, hoặc nhờ chỉ lại một việc cụ thể, không cần sắp xếp gì cầu kỳ. Cảm giác có ích có khác với việc có một mục tiêu sống mỗi ngày không? Có. Mục tiêu riêng giúp một ngày có nhịp sống, còn cảm giác có ích cần một người khác thật sự đang cần điều mình có thể cho.

Lưu ý

Đây là những chia sẻ về cách đồng hành trong đời sống hằng ngày, không thay thế cho tư vấn y khoa hay tâm lý chuyên môn. Nếu bạn hoặc người thân đang trải qua điều gì quá nặng nề, hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia tâm lý, hoặc người thân tin cậy để được đồng hành đúng cách.