Chấp Nhận Cảm Xúc Có Phải Là Đầu Hàng

Chấp nhận một cảm xúc và đầu hàng trước hoàn cảnh là hai việc hoàn toàn khác nhau, dù rất nhiều người gộp chung làm một, rồi vì thế mà không dám để mình buồn, giận hay sợ một cách trọn vẹn. Đầu hàng là ngừng cố gắng thay đổi điều đang xảy ra ở bên ngoài. Chấp nhận cảm xúc chỉ là ngừng chống lại điều đang xảy ra ở bên trong, để nhìn nó rõ hơn, trước khi quyết định nên làm gì tiếp với hoàn cảnh đó. Nhầm hai điều này thành một khiến không ít người tự đẩy mình vào thế phải chọn giữa mạnh mẽ và yếu đuối, trong khi lựa chọn thật sự nằm ở một chỗ khác hẳn.

Điều nhiều người hiểu nhầm về hai chữ "chấp nhận"

Nhiều người lớn lên với suy nghĩ rằng cảm xúc khó chịu là thứ cần phải thắng, phải nén xuống, hoặc phải nhanh chóng vượt qua cho xong. Trong suy nghĩ đó, việc thừa nhận "tôi đang rất sợ" hay "tôi đang kiệt sức" nghe giống một lời tuyên bố thua cuộc, như thể chỉ cần gọi tên cảm xúc ra, người ta sẽ mất luôn sức để đứng dậy làm việc cần làm. Đây là chỗ hiểu nhầm âm thầm nhất: chấp nhận một cảm giác không phải là quyết định về việc có tiếp tục cố gắng hay không. Nó chỉ là một câu trả lời trung thực cho câu hỏi mình đang cảm thấy gì, tách bạch hoàn toàn với câu hỏi mình sẽ làm gì tiếp theo với hoàn cảnh của mình.

Chấp nhận cảm xúc là gì, nếu không phải là bỏ cuộc

Chấp nhận một cảm xúc, hiểu đơn giản, là để nó được có mặt mà không vội gán cho nó một cái nhãn đúng hay sai. Buồn thì để mình buồn một lúc, thay vì tự trách vì sao lại buồn vào lúc này. Giận thì thừa nhận cơn giận đang ở đó, thay vì giả vờ bình thản trong khi bên trong đang sôi lên. Khác với phản ứng chống lại một cảm xúc, tức là cố xua nó đi, cố nghĩ sang chuyện khác, hoặc tự thuyết phục mình rằng không nên cảm thấy như vậy, chấp nhận chỉ đơn giản là không tốn thêm sức để đánh nhau với chính cảm giác đang có. Sức đó được giữ lại cho một việc khác quan trọng hơn nhiều: nghĩ xem nên làm gì với hoàn cảnh đang khiến mình cảm thấy như vậy.

Đầu hàng trước hoàn cảnh là một chuyện khác hẳn

Đầu hàng nhắm vào hành động, không nhắm vào cảm giác. Một người đầu hàng là người ngừng tìm cách, ngừng thử thêm một lần nữa, để mọi thứ diễn ra theo hướng tệ nhất mà không can thiệp. Đó là một quyết định về hành vi bên ngoài. Trong khi đó, chấp nhận cảm xúc diễn ra hoàn toàn ở bên trong, và không hề quyết định thay cho hành vi. Một người hoàn toàn có thể vừa thừa nhận "tôi đang rất mệt và rất sợ", vừa tiếp tục dậy sớm, tiếp tục gửi email xin việc, tiếp tục ngồi lại nói chuyện với người thân dù cuộc trò chuyện không dễ chịu chút nào. Cảm xúc được chấp nhận không tự động biến thành một cái cớ để dừng lại, nó chỉ không còn bị chống lại từ bên trong nữa.

Vì sao chống lại cảm xúc khiến người ta mệt hơn, không phải mạnh hơn

Một cây tre gặp gió lớn không đứng thẳng cứng để chống lại luồng gió, nó cong theo chiều gió, để cơn gió đi qua mà không bẻ gãy thân mình. Nhưng cong theo gió không có nghĩa là cây tre đầu hàng cơn bão. Rễ nó vẫn bám chặt vào đất, và ngay khi gió ngớt, nó lại thẳng lên, tiếp tục vươn cao như trước. Con người chống lại cảm xúc của mình nhiều khi cũng giống như đứng thẳng cứng giữa cơn gió, tốn rất nhiều sức để giữ một tư thế không thể giữ mãi, trong khi sức đó lẽ ra nên dành cho việc quan trọng hơn. Càng cố không cảm thấy buồn, người ta càng phải nghĩ về nỗi buồn nhiều hơn để canh chừng nó. Càng cố tỏ ra không sợ, nỗi sợ càng cần lớn tiếng hơn để được để ý tới. Chấp nhận, ở đây, không phải là buông xuôi, mà là ngừng phí sức vào một trận chiến không thể thắng, để dồn sức đó cho việc thật sự có thể thay đổi được, là cách mình phản ứng với hoàn cảnh.

Một tình huống thường gặp: sợ hãi trước một tin không vui

Hãy hình dung một người vừa nghe tin cha mẹ mình cần nhập viện. Cảm giác đầu tiên thường là sợ, có khi thêm cả bối rối vì không biết nên làm gì trước. Nếu người đó tự nhủ mình không được sợ, phải bình tĩnh ngay lập tức, phần lớn thời gian sau đó sẽ dùng để cố giữ vẻ bình tĩnh giả tạo, thay vì thật sự sắp xếp việc cần làm. Ngược lại, nếu người đó cho phép mình thở một hơi, thừa nhận mình đang rất sợ, và điều đó bình thường, nỗi sợ không biến mất ngay, nhưng cũng không còn chiếm hết chỗ trong đầu để suy nghĩ nữa. Người đó vẫn gọi điện cho bệnh viện, vẫn báo tin cho người thân, vẫn thu xếp công việc để đến chăm sóc, những việc này không cần đợi nỗi sợ tan hết mới bắt đầu làm được. Chấp nhận cảm xúc, trong tình huống này, không làm chậm lại bất kỳ hành động cần thiết nào cả. Nó chỉ giúp người trong cuộc không phải vừa hành động vừa gồng thêm một trận chiến vô ích với chính cảm giác của mình.

Một người có thể vừa mềm lòng, vừa vững vàng

Không ít người từng đi theo hướng ngược lại, cứ im lặng nén cảm xúc xuống mỗi khi nó xuất hiện, tin rằng làm vậy mới là mạnh mẽ. Nhưng nén một cảm xúc xuống không làm nó biến mất, chỉ khiến nó chờ một dịp khác để bùng lên, thường vào lúc ít ngờ tới nhất. Chấp nhận là một con đường khác hẳn, không nén xuống, cũng không để nó cuốn đi mọi quyết định, mà nhìn thẳng vào nó trước, để biết mình đang thật sự phản ứng với điều gì. Muốn làm được điều này, bước đầu tiên thường không phải là chấp nhận ngay, mà là gọi đúng tên cảm xúc đang có, vì buồn khác giận, giận khác lo, và mỗi cảm xúc cần một cách hồi đáp khác nhau.

Một người vừa chấp nhận nỗi buồn của mình, vừa tiếp tục dọn nhà, vẫn đi làm, vẫn cười được với con, không phải là người đang giả vờ ổn. Người đó chỉ đang không lãng phí sức vào việc phủ nhận một cảm giác có thật, để dành sức cho những việc cần làm. Đây chính là điều khác hẳn với đầu hàng: đầu hàng là buông tay khỏi việc cần làm, còn chấp nhận cảm xúc là buông tay khỏi việc chống lại chính mình, để hai tay còn rảnh mà làm việc kia.

Có lẽ câu hỏi đáng hỏi không phải là nên chấp nhận cảm xúc hay nên tiếp tục cố gắng, mà là mình đang thật sự chống lại điều gì, một cảm giác đang có trong lòng, hay một hoàn cảnh cần được thay đổi bằng hành động. Hai thứ đó chưa bao giờ là một, và tách được chúng ra thường là lúc người ta nhẹ nhõm hơn hẳn.

Câu hỏi thường gặp

Chấp nhận cảm xúc có phải là ngừng cố gắng thay đổi hoàn cảnh không? Không. Chấp nhận cảm xúc chỉ là ngừng chống lại điều đang cảm thấy bên trong; việc có tiếp tục cố gắng với hoàn cảnh bên ngoài hay không là một quyết định hoàn toàn khác.

Chấp nhận cảm xúc có làm mình yếu đuối hơn không? Ngược lại. Chống lại một cảm xúc thường tốn nhiều sức hơn là thừa nhận nó, vì sức đó lẽ ra nên dành cho việc phản ứng với hoàn cảnh.

Làm sao phân biệt chấp nhận với cam chịu? Chấp nhận hướng vào cảm xúc đang có, còn cam chịu hướng vào việc ngừng tìm cách thay đổi hoàn cảnh. Một người có thể chấp nhận cảm xúc của mình mà vẫn tiếp tục hành động, nhưng cam chịu thì không.

Nếu chấp nhận một cảm xúc mà nó vẫn không hết thì sao? Chấp nhận không có nghĩa là cảm xúc biến mất ngay lập tức, mà là nó không còn bị chống lại thêm nữa. Cảm xúc thường dịu đi theo thời gian khi được nhìn nhận đúng, thay vì bị né tránh.

Lưu ý

Đây là góc nhìn chia sẻ từ Hiền triết Anh Minh, một nhân vật AI, không phải một chuyên gia tâm lý thật. Nếu điều bạn đang trải qua kéo dài hoặc nặng nề hơn một cuộc trò chuyện có thể giúp được, hãy tìm đến người thân hoặc chuyên gia tâm lý để được đồng hành đúng cách.