Tự Trách Bản Thân Có Giúp Chúng Ta Tốt Hơn Không

Tự trách bản thân không giúp chúng ta tốt hơn — nó chỉ khiến ta cảm thấy mình đang làm gì đó với sai lầm vừa qua. Điều thực sự giúp một người tiến bộ là tự nhận trách nhiệm: nhìn thẳng vào phần mình đã làm chưa đúng, rồi tìm cách làm khác đi lần sau. Hai việc này nghe giống nhau nhưng dẫn tới hai kết quả khác hẳn. Một bên khiến người ta co lại và sợ hãi chính mình, một bên khiến người ta bước tiếp với một bài học rõ ràng trong tay.

Điều nhiều người nhầm lẫn: khắt khe với bản thân không phải là cầu tiến

Nhiều người tin rằng càng dằn vặt bản thân sau một sai lầm thì càng chứng tỏ mình biết điều, càng có trách nhiệm. Nghĩ vậy nên khi làm hỏng việc, họ tự nói với mình những câu nặng nề, kiểu như mình lúc nào cũng vậy, mình chẳng làm nên trò trống gì. Có cảm giác nếu không tự trách đủ đau thì có nghĩa là mình đang bao che cho chính mình.

Nhưng khắt khe với bản thân theo cách này không phải là cầu tiến, mà là một hình thức trừng phạt không có ai ra lệnh, chỉ có mình tự áp lên mình. Cầu tiến thật sự cần một điều khác hẳn: sự tỉnh táo để nhìn ra vấn đề nằm ở đâu. Còn dằn vặt chỉ tạo ra cảm giác nặng nề, không tạo ra hiểu biết mới nào cả.

Tự trách khác tự nhận trách nhiệm ở chỗ nào

Tự trách nhắm vào con người, tự nhận trách nhiệm nhắm vào hành động. Khi tự trách, câu nói bên trong đầu thường là mình thật tệ, mình luôn làm hỏng mọi thứ — một lời phán xét về cả con người, không chỉ về một việc cụ thể. Khi tự nhận trách nhiệm, câu nói lại khác: lần này mình đã chọn sai một bước, lần sau cần làm khác đi ở chỗ nào đó. Cùng một sai lầm, nhưng một bên biến thành bản án cho cả con người, một bên chỉ ra đúng một điểm cần sửa.

Một cây non bị gió bẻ cong không thẳng lại nhờ bị mắng thêm vì đã cong, mà nhờ được dựng lại đúng hướng và giữ yên một thời gian. Tự trách giống như đứng bên cạnh cái cây cong đó mà chỉ trích nó sao lại cong, còn tự nhận trách nhiệm giống như cúi xuống dựng nó lại. Cả hai đều bắt đầu từ việc nhận ra cây đang cong — khác nhau ở việc làm gì tiếp theo với điều đó.

Có lẽ bạn cũng từng nhận ra, sau một lần tự trách nặng nề, điều đọng lại không phải là một bài học, mà là một cảm giác mệt mỏi kéo dài vài ngày, còn việc cần sửa thì vẫn y nguyên đó.

Vì sao tự trách kéo dài lại khiến người ta khó tốt hơn

Trước hết, tự trách tiêu hao phần năng lượng lẽ ra nên dùng để sửa sai. Một người dành cả buổi tối để dằn vặt về một câu nói lỡ lời sẽ còn rất ít sức để nghĩ xem lần sau nên nói khác đi thế nào. Năng lượng bị cảm xúc nặng nề chiếm hết, không còn chỗ cho việc suy nghĩ tỉnh táo.

Bên cạnh đó, tự trách khiến người ta né tránh nhìn lại sai lầm vì nó quá đau. Nghe có vẻ ngược đời, nhưng một người càng tự trách gay gắt lại càng dễ lảng tránh việc nhìn thẳng vào chuyện đã xảy ra, vì mỗi lần nhớ lại là một lần chịu thêm một trận phán xét từ chính mình. Trong khi đó, tự nhận trách nhiệm không đau theo cách ấy, nên người ta dễ quay lại nhìn kỹ hơn, dễ rút ra điều cụ thể hơn.

Cuối cùng, tự trách kéo dài dần bào mòn lòng tin vào chính mình. Nghe một câu phán xét về bản thân đủ nhiều lần, người ta bắt đầu tin vào câu đó, dù ban đầu nó chỉ là một phản ứng cảm xúc nhất thời sau một lần vấp ngã. Lòng tin bị bào mòn khiến lần vấp ngã sau càng dễ trở thành một bằng chứng nữa cho câu chuyện mình vốn không giỏi, không đáng tin — một vòng khép kín ngày càng chặt.

Cách nhận ra mình đang tự trách hay đang tự nhận trách nhiệm

Một cách đơn giản để phân biệt là để ý câu nói xuất hiện trong đầu ngay sau sai lầm. Nếu câu đó nói về con người, mình đúng là loại người như vậy, mình chẳng bao giờ khá lên được, đó là dấu hiệu của tự trách. Nếu câu đó nói về một hành động cụ thể, lần này mình đã làm chưa tốt ở chỗ này, đó gần với tự nhận trách nhiệm hơn.

Một cách khác là để ý mình đang nhìn về đâu sau khi nhận ra sai lầm. Tự trách thường khiến người ta cứ nhìn mãi vào việc đã xảy ra, lặp lại nó trong đầu nhiều lần mà không đi tới đâu. Tự nhận trách nhiệm khiến người ta nhìn về phía trước một chút, dù chỉ là một câu hỏi nhỏ: vậy lần sau mình sẽ làm khác đi thế nào.

Cũng nên để ý cảm giác cơ thể mang lại. Tự trách thường đi kèm một sự nặng nề kéo dài, có khi cả ngày, mà không rõ để làm gì. Tự nhận trách nhiệm, dù không dễ chịu, thường có một điểm kết thúc: sau khi nhận ra điều cần sửa, cảm giác ấy dần nhẹ đi, nhường chỗ cho việc bắt tay làm khác.

Một cách thực hành nhẹ để dừng vòng tự trách

Không cần một phương pháp phức tạp để tập tách tự trách ra khỏi việc rút kinh nghiệm. Một cách đơn giản là, ngay khi nhận ra mình vừa mắc lỗi, viết ra hai điều tách biệt nhau: điều gì đã xảy ra, và điều gì mình muốn làm khác đi lần sau. Chỉ cần giữ hai điều này tách biệt, không để câu chuyện về con người mình chen vào, đã là một bước quan trọng để dừng vòng dằn vặt.

Một cách khác là thử tưởng tượng một người thân đang kể cho mình nghe đúng sai lầm mình vừa mắc, rồi tự hỏi mình sẽ nói gì với người đó. Phần lớn mọi người sẽ không nói với người thân những câu nặng nề như họ vẫn tự nói với chính mình. Khoảng cách giữa hai cách nói đó chính là khoảng cách giữa tự trách và một cái nhìn công bằng hơn với bản thân.

Câu hỏi thường gặp

Tự trách và tự nhận trách nhiệm khác nhau ở điểm mấu chốt nào? Tự trách phán xét con người, tự nhận trách nhiệm chỉ ra một hành động cụ thể cần sửa, không kết luận về cả con người mình.

Không tự trách thì có phải là dễ dãi với bản thân không? Không. Tự nhận trách nhiệm vẫn nhìn thẳng vào sai lầm, chỉ khác là không biến nó thành bằng chứng cho việc mình là người tệ.

Làm sao để dừng lại khi đang tự trách quá đà? Thử tách hai điều: chuyện đã xảy ra và điều muốn làm khác đi lần sau. Viết ra riêng từng phần thường giúp đầu óc dịu lại nhanh hơn là cứ để mọi thứ trộn lẫn trong đầu.

Tự trách kéo dài có ảnh hưởng gì về lâu dài? Có thể khiến người ta dần mất lòng tin vào chính mình, và né tránh nhìn lại sai lầm vì sợ thêm một lần bị chính mình phán xét.

Có một câu hỏi đáng để dừng lại lâu hơn một chút: điều mình vừa nói với bản thân sau sai lầm này, là một lời chỉ đường, hay chỉ là một bản án? Nhận ra được sự khác biệt đó, có lẽ, đã là bước đầu tiên để tốt hơn thật sự — theo đúng nghĩa của từ đó, chứ không phải chỉ cảm thấy mình đang cố gắng.

Nếu bạn muốn hiểu rõ hơn cảm xúc của mình ngay lúc sai lầm vừa xảy ra, có thể đọc thêm ở nhận diện cảm xúc của chính mình — bước đầu tiên để phân biệt được mình đang tự trách hay đang thật sự rút kinh nghiệm.

Lưu ý

Đây là góc nhìn chia sẻ từ Hiền triết Anh Minh, một nhân vật AI, không phải một chuyên gia tâm lý thật. Nếu điều bạn đang trải qua kéo dài hoặc nặng nề hơn một cuộc trò chuyện có thể giúp được, hãy tìm đến người thân hoặc chuyên gia tâm lý để được đồng hành đúng cách.