Chúng Ta Không Bị Cuốn Theo Cảm Xúc

Nhìn lên một buổi chiều nhiều mây, có lúc mây đen kéo đến kín cả một vùng trời, có lúc mây tan hết để lại một khoảng xanh trong. Nhưng bầu trời không bao giờ trở thành đám mây nào cả. Mây đến, ở lại một lúc, rồi tan hoặc trôi qua, còn bầu trời vẫn luôn là bầu trời, không đổi, không mất đi ở đâu trong suốt quá trình đó. Không bị cuốn theo cảm xúc cũng giống như vậy: không phải là không buồn, không giận, không lo, mà là giữ được một phần trong mình luôn nhận biết được cảm xúc đang đi qua, thay vì để nó cuốn toàn bộ mình đi theo.

Điều nhiều người hiểu nhầm về việc không bị cuốn theo cảm xúc

Nghe câu "không bị cuốn theo cảm xúc", nhiều người liền hình dung một trạng thái không cảm xúc, một người điềm đạm tới mức chuyện gì xảy đến cũng như không. Đó không phải điều một người sống có chiều sâu hướng tới, và cũng không phải điều bầu trời làm với mây. Mây là thật. Một cơn giận dâng lên khi bị xúc phạm là thật, một nỗi buồn khi mất một điều quý là thật, một nỗi lo trước một quyết định lớn cũng là thật không kém. Bầu trời không có nghĩa vụ phải xua đám mây đi cho bằng được, nó chỉ đơn giản là không đồng nhất bản thân với đám mây đang có mặt lúc đó. Cảm xúc trong một người vận hành theo cách rất giống vậy. Nó có thật, nó được phép tồn tại trọn vẹn, chỉ là người đó không cần trở thành nó.

Bầu trời vẫn luôn là bầu trời, dù mây gì đang trôi qua

Có một điều đáng để dừng lại một nhịp mà ngẫm: đám mây dày nhất, đen nhất, cũng không thể lớn hơn bầu trời đang chứa nó. Một cơn giận, dù bùng lên mạnh tới đâu, cũng chỉ là một phần đang diễn ra trong một tâm trí rộng hơn nó rất nhiều. Người hiểu điều này không cần dập tắt cơn giận ngay lập tức, chỉ cần nhớ rằng mình còn một phần khác, phần luôn quan sát được cơn giận đó từ một khoảng cách, giống như bầu trời luôn ở phía sau mọi đám mây, bất kể đám mây ấy trông có vẻ chiếm hết không gian tới đâu. Đây gần với điều những người thực hành chánh niệm hay nói tới: nhận ra mình đang trôi theo một ý nghĩ hay một cảm xúc, rồi nhẹ nhàng quay về. Quay về không phải là chiến thắng cảm xúc đó, chỉ là nhớ lại rằng mình vẫn lớn hơn nó.

Hai tình huống rất đời thường

Một người bị đồng nghiệp nói một câu khó nghe giữa cuộc họp có thể phản ứng theo hai cách rất khác nhau. Cách thứ nhất, cơn giận dâng lên và cuốn người đó đi luôn, giọng lớn hơn dự tính, lời nói sắc hơn cần thiết, để rồi cả buổi chiều còn nặng nề chỉ vì một câu nói đã qua từ sáng. Cách thứ hai, người đó vẫn cảm nhận đủ cơn giận, tim vẫn đập nhanh, mặt vẫn nóng lên, nhưng có một phần trong họ kịp nhận ra rằng mình đang tức giận. Chỉ một câu nhận biết ngắn như vậy cũng đủ tạo ra một khoảng giữa cảm xúc và hành động, đủ để không buột ra điều sau này phải hối.

Một người đứng trước quyết định đổi việc, chuyển nhà, hoặc một thay đổi lớn nào của đời mình, thường thấy nỗi lo kéo đến như một đám mây rất dày. Nếu để nỗi lo trở thành toàn bộ bầu trời, người đó dễ trì hoãn mãi việc quyết định, hoặc chọn vội trong hoảng loạn chỉ để thoát khỏi cảm giác khó chịu lúc đó. Nhưng nếu nhận ra nỗi lo ấy chỉ là một đám mây đang trôi qua, không phải toàn bộ bầu trời tâm trí mình, người đó vẫn có thể lo, vẫn có thể cân nhắc kỹ từng phương án, mà không để nỗi lo tự nó quyết định thay mình.

Không bị cuốn theo khác với kìm nén hay chối bỏ cảm xúc

Đây là điểm dễ nhầm nhất. Kìm nén là xua đám mây đi bằng mọi giá, giả như trời lúc nào cũng phải trong xanh, không được phép có một chút mây nào. Người kìm nén cảm xúc thường tự nhắc mình không nên buồn, không nên giận, rồi cố nhét cảm xúc ấy xuống một chỗ khác trong lòng, chờ ngày nó bung ra mạnh hơn cả lúc đầu. Bầu trời không làm vậy. Nó không xua mây, cũng không giả vờ đang trời trong khi mây đã kín khắp một vùng. Nó chỉ đơn giản không đồng nhất mình với mây. Người không bị cuốn theo cảm xúc vẫn cho phép mình buồn trọn vẹn khi cần buồn, giận trọn vẹn khi cần giận, chỉ là họ không để cảm xúc đó tự nhận mình là toàn bộ con người họ trong khoảnh khắc ấy.

Đây cũng là một góc khác hẳn với việc giữ được sự điềm tĩnh trước áp lực bên ngoài, chuyện một người có thể vững vàng thế nào khi hoàn cảnh dồn tới từ bên ngoài. Ở đây, điều đang nói tới không phải hoàn cảnh bên ngoài, mà là quan hệ giữa một người và chính cảm xúc đang chạy bên trong họ, cho dù hoàn cảnh lúc đó có yên ả hay không.

Một cách thực hành nhỏ mỗi ngày

Không cần một buổi ngồi thiền cả giờ để tập điều này. Chỉ cần một câu hỏi ngắn, hỏi ngay khi một cảm xúc mạnh vừa xuất hiện: đây có phải là toàn bộ tôi lúc này, hay chỉ là một đám mây đang đi qua? Câu hỏi này không làm cảm xúc biến mất ngay, nhưng nó mở ra một khoảng cách rất nhỏ, đủ để người hỏi nhớ lại phần bầu trời vẫn luôn ở đó, phía sau đám mây đang trôi.

Câu hỏi thường gặp

Không bị cuốn theo cảm xúc có nghĩa là không được phép buồn hay giận không? Không. Cảm xúc vẫn được phép có mặt trọn vẹn, chỉ là không để nó thay mình quyết định mọi việc.

Làm sao biết mình đang bị cuốn theo cảm xúc hay chỉ đang cảm nhận nó bình thường? Một dấu hiệu dễ nhận là khi hành động và lời nói đi nhanh hơn khả năng nhận biết của mình, tới mức nhìn lại sau đó mới thấy mình đã làm điều không định làm.

Quan sát cảm xúc có phải là một cách kìm nén nó không? Không. Quan sát vẫn để cảm xúc có mặt, chỉ thêm một phần nhận biết đứng cạnh nó, còn kìm nén là cố xua cảm xúc đi hoặc giả như nó không tồn tại.

Có cần tập luyện nhiều để làm được điều này không? Không cần một quá trình dài. Chỉ cần tập hỏi lại mình một câu ngắn mỗi khi một cảm xúc mạnh xuất hiện, rồi điều đó sẽ dần trở nên tự nhiên hơn theo thời gian.

Mây rồi sẽ tan, hoặc trôi sang một vùng trời khác, đó là việc của mây. Việc của một người, đơn giản hơn nhiều, chỉ là nhớ rằng mình vẫn luôn là bầu trời.

Mây có thể dày đến đâu, bầu trời cũng chưa từng biến mất.