Con Người Dễ Cực Đoan

Một con lắc đồng hồ, khi bị kéo lệch sang một bên rồi thả ra, không bao giờ dừng lại đúng điểm giữa ngay từ lần đung đưa đầu tiên. Nó lao vọt qua điểm giữa, bay thẳng sang phía đối diện, gần chạm tới độ cao tương đương phía bên kia, rồi mới chậm dần qua nhiều lần qua lại để cuối cùng đứng yên ở giữa. Con người, khi quyết định thay đổi sau một thời gian dài nghiêng hẳn về một cực, cũng phản ứng theo gần như đúng quy luật vật lý đó. Hiếm khi nào một người dừng lại đúng ở mức vừa phải ngay lần đầu tiên. Phần nhiều đều văng qua cực đối lập trước, rồi mới từ từ tìm lại điểm cân bằng thật của mình.

Con lắc không thể nhảy thẳng vào giữa

Một con lắc bị kéo lệch đang mang trong nó một dạng năng lượng tích lại. Khi được thả ra, năng lượng đó không thể biến mất ngay tại điểm giữa, nó cần một đường đi để giải phóng hết, và đường đi duy nhất là bay tiếp qua phía đối diện. Đạo gia có một câu ngắn gọi đúng tên hiện tượng này: phản giả, đạo chi động, nghĩa là quay trở lại chính là cách vận động của Đạo. Lão Tử không nói vạn vật tiến thẳng một mạch tới điểm cân bằng, mà đi tới cực điểm rồi tự đảo chiều trở lại, cứ như vậy nhiều lần cho tới khi lắng xuống. Một chiếc lò xo bị kéo căng cũng vận động tương tự, nó bật quá đà sang hướng ngược lại trước khi ổn định dần. Cái phần văng dư ra đó không phải là lỗi của con lắc hay của chiếc lò xo, mà là một phần bắt buộc của cách một vật chuyển động khi vừa được giải phóng khỏi một áp lực kéo dài.

Vì sao con người cũng lao qua cực đối lập

Khi một người sống quá lâu ở một cực, ép mình làm việc không ngừng, kìm nén một cảm xúc, hay siết chặt kiểm soát một điều gì, cơ thể và tâm trí đều tích lại một dạng áp lực chẳng khác gì năng lượng của con lắc bị kéo lệch. Đến lúc quyết định dừng lại, áp lực đó không tan biến ngay khi vừa buông tay. Nó cần một hướng để xả ra, và hướng gần nhất, mạnh nhất, luôn là cực đối lập.

Có một lý do nữa ít ai để ý: một người vừa thoát khỏi một cực thường chưa từng tập sống ở mức vừa phải. Họ chỉ quen với hai điểm, cực cũ đã sống nhiều năm và cực mới đang lao tới, còn khoảng giữa là vùng chưa ai từng chỉ cho họ cách đứng vững. Phản ứng đầu tiên khi buông một cực gần như luôn là ngả hẳn sang cực kia, không phải vì thiếu ý chí, mà vì đó là hướng duy nhất họ biết tới lúc đó.

Ba lần con lắc văng qua cực đối lập

Nhìn kỹ vài tình huống quen, quy luật này hiện ra rất rõ. Một người ăn kiêng khắc nghiệt trong nhiều tuần, cắt gần hết những món mình thích, thường không chuyển sang ăn điều độ ngay sau đó. Họ dễ bùng ăn uống vô độ trong một khoảng thời gian, ăn lại tất cả những gì từng cấm, như thể cơ thể đang trả lại phần đã bị giữ quá chặt.

Một người từng rất nghiêm khắc với con cái, đặt ra quy tắc dày đặc cho mọi việc nhỏ, khi nhận ra mình đã quá căng, cũng ít khi chỉnh lại vừa đủ. Không hiếm trường hợp họ buông lơi hoàn toàn kỷ luật ngay sau đó, để con tự do làm mọi thứ theo ý muốn, chỉ vì muốn bù lại cho những năm tháng đã siết quá chặt.

Còn người từng đặt lòng tin gần như tuyệt đối vào một ai đó, sau một lần bị người ấy lừa, hiếm khi chỉ trở nên cẩn trọng hơn một chút. Rất nhiều người rơi vào trạng thái nghi ngờ hầu hết những người xung quanh, kể cả những người chưa từng làm gì để mất lòng tin đó. Cực tin tưởng cũ lùi lại, và cực nghi ngờ mới tiến lên gần như đối xứng.

Đây không phải là thất bại

Nhìn từ ngoài, một người vừa ăn kiêng khắc nghiệt rồi bùng ăn uống dễ bị gán cho hai chữ thiếu ý chí. Một người vừa nghiêm khắc rồi buông lơi hoàn toàn dễ bị nói là không nhất quán. Nhưng nếu một con lắc văng qua phía đối diện không bị coi là con lắc hỏng, thì một người đang trải qua đúng giai đoạn đó của quá trình thay đổi cũng không nên vội gán cho mình hai chữ ấy.

Con lắc cần vài lần đung đưa, mỗi lần biên độ nhỏ dần, mới có thể đứng yên ở giữa. Sự thay đổi thật của một người, dù là cách ăn, cách nuôi dạy con, hay cách tin người, phần lớn cũng không đến qua một lần chỉnh duy nhất, mà qua vài lần lệch quá tay theo cả hai hướng, trước khi tìm được mức vừa phải cho riêng mình. Việc lệch quá tay lần đầu không có nghĩa là mọi lần sau cũng sẽ như vậy.

Rút ngắn số lần đung đưa

Dù con lắc không thể nhảy thẳng vào giữa, biên độ của những lần văng sau vẫn có thể nhỏ hơn lần trước, nếu không có thêm cú đẩy mới làm phức tạp thêm. Với con người, điều tương đương là nhận ra mình đang ở đúng giai đoạn văng qua cực đối lập, thay vì hoảng lên và coi đó là dấu hiệu mình đã hỏng hoàn toàn. Người vừa nhận ra mình đang ăn uống vô độ sau một đợt ăn kiêng khắc nghiệt, nếu biết đây là phản ứng tự nhiên của quá trình điều chỉnh, sẽ dễ bình tĩnh kéo lại gần giữa hơn là tự trách rồi lại siết chặt một lần nữa, khiến con lắc lại bị kéo lệch từ đầu.

Điều này khác với việc đẩy một điều tốt đi quá xa, chẳng hạn nghỉ ngơi quá nhiều hay quan tâm quá mức. Vấn đề ở đây không nằm ở việc một điều tốt bị đẩy quá xa, mà ở việc tâm trí gần như không có khả năng dừng đúng ở giữa ngay từ lần đầu tiên sau một thời gian dài nghiêng về một cực. Biết phân biệt hai điều này giúp nhìn đúng gốc của vấn đề mình đang gặp, để không tự trách nhầm chỗ.

Một cách để kiên nhẫn hơn với chính mình qua vài lần chỉnh là quan sát mà không phán xét ngay. Sau mỗi lần thấy mình đi quá đà theo hướng mới, chỉ cần ghi nhận, đây là một lần đung đưa, không phải điểm dừng cuối cùng, rồi kéo nhẹ lại một chút, không cần kéo về giữa ngay. Làm vậy lặp lại vài lần, biên độ tự nhiên sẽ hẹp dần, đúng như cách một con lắc thật sự lắng xuống.

Con lắc rồi cũng sẽ đứng yên. Không phải vì nó nhảy thẳng vào giữa ngay từ đầu, mà vì nó được để cho đung đưa đủ số lần cần thiết, mỗi lần một chút hẹp hơn, cho tới khi năng lượng ban đầu tiêu hết. Một người đang thấy mình lệch quá tay theo hướng mới, có lẽ không cần một cú kéo mạnh để về ngay giữa. Chỉ cần thêm một chút thời gian, và một chút kiên nhẫn để đung đưa xong vòng cung của riêng mình.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao sau khi ăn kiêng khắc nghiệt lại dễ ăn uống vô độ? Vì cơ thể và tâm trí đã tích một áp lực dài trong thời gian kiêng khắt khe, khi buông ra áp lực đó cần một hướng để xả, và hướng gần nhất chính là cực đối lập.

Lao qua cực đối lập có phải là dấu hiệu thiếu ý chí không? Không. Đó gần với một quy luật vận động tự nhiên, giống cách một con lắc văng qua phía đối diện trước khi ổn định, hơn là một sự thất bại về ý chí.

Làm sao để không lao quá xa sang cực đối lập? Khó tránh hoàn toàn ngay từ lần đầu, nhưng có thể rút ngắn số lần lệch bằng cách nhận diện sớm mình đang ở giai đoạn nào, rồi kéo nhẹ lại từng chút, không cần kéo về giữa ngay một lúc.

Cần bao lâu để một người tìm lại điểm cân bằng sau khi lệch cực? Không có một mốc thời gian chung cho mọi người, vì còn tùy mức độ đã nghiêng về cực cũ bao lâu. Điều gần như luôn đúng là cần vài lần chỉnh, không phải một lần duy nhất.