Con Người Luôn Muốn Chống Lại Những Điều Không Thể Thay Đổi

Có một phản xạ gần như bản năng ở con người: gặp điều mình không ưng mà không thể đổi được, việc đầu tiên thường không phải là chấp nhận, mà là chống lại nó trước đã. Trời đổ mưa đúng ngày có việc, nhiều người bực bội như thể cơn bực đó có thể làm mây tan. Một chuyện đã lỡ xảy ra, người ta cứ ước giá như, như thể ước đủ nhiều thì quá khứ sẽ viết lại khác đi. Người khác nghĩ không giống mình, có người cố ép họ đổi ý, dù trong lòng thừa biết chẳng ai đổi suy nghĩ chỉ vì bị ép. Không phải vì con người thiếu khôn ngoan mà cứ chống lại những thứ rõ ràng không đổi được. Mà vì chấp nhận một điều không thể đổi, nhiều khi khó hơn hẳn so với việc cứ tiếp tục chống lại nó.

Vì sao biết vô ích mà vẫn chống

Chống lại một điều không thể đổi thường dễ chịu hơn chấp nhận nó, ít nhất là trong khoảnh khắc. Bực bội vì mưa cho ta cảm giác mình đang làm gì đó, dù thực ra chẳng làm được gì. Ước giá như về một chuyện đã qua giữ cho ta cảm giác mình vẫn còn quyền lựa chọn, dù chuyện đó đã đóng lại từ lâu. Cố ép người khác nghĩ giống mình cho ta ảo giác mình đang kiểm soát được một mối quan hệ, trong khi thứ duy nhất một người thật sự kiểm soát được là chính phản ứng của mình. Chống cự, nói cách khác, là một cách trì hoãn cảm giác bất lực, chứ không phải một cách để thay đổi kết quả.

Cũng có một phần khác ít ai để ý: nhiều lần con người tưởng mình đang chống lại điều bên ngoài, cái không thể đổi, nhưng thật ra đang né tránh một điều bên trong, cái vẫn có thể đổi. Người bực mưa không thực sự tức giận với thời tiết, mà đang né việc phải xử lý một kế hoạch bị đổ vỡ. Người cứ ước giá như không thực sự muốn quay ngược thời gian, mà đang trì hoãn việc phải sống tiếp với hậu quả. Chống lại cái không thể đổi hóa ra lại dễ hơn nhìn thẳng vào cái vẫn phải đổi ở chính mình.

Điều này khác với việc thuận theo tự nhiên mà nhiều người vẫn hiểu nhầm là buông xuôi, mặc kệ mọi thứ trôi tới đâu thì trôi. Thuận theo tự nhiên là biết phân biệt cái gì đáng dồn sức vào, cái gì không; còn chống lại cái không thể đổi lại là dồn hết sức vào đúng chỗ không mang lại kết quả gì, rồi tự hỏi vì sao mình cứ mệt.

Một ẩn dụ Đông phương: nước không cãi đá, nhưng vẫn tới được biển

Lão Tử nói nước mềm nhất trong thiên hạ, nhưng lại thắng được cái cứng nhất, không gì thay được vị trí của nó. Ông không dạy con người phải cam chịu, mà chỉ ra một cách khác để đi tới đích. Nước gặp đá không dừng lại để tranh cãi xem hòn đá đó có nên ở đó hay không. Nó vòng qua, thấm xuống, chảy tiếp, và theo thời gian, chính hòn đá lại phải mòn đi trước dòng nước tưởng như yếu đuối ấy. Cái mềm không phải là cái yếu, chỉ là nó chọn không đối đầu trực diện với thứ mình không đổi được.

Trang Tử kể một chuyện gọn hơn: một chiếc thuyền trống va vào ta giữa sông, ta không giận, vì biết chẳng có ai lái nó cả. Nhưng nếu chiếc thuyền đó có người lái, ta lập tức nổi giận, dù cú va chạm vật lý giống hệt nhau. Phần lớn cơn giận trước những điều không thể đổi cũng vận hành y như vậy: ta giận không phải vì sự việc, mà vì câu chuyện ta tự kể thêm về nó.

Kinh Dịch nhìn theo một hướng khác nhưng cùng gặp một điểm: cùng tắc biến, biến tắc thông, bế tắc rồi tự khắc sẽ chuyển sang một trạng thái khác. Đây không phải lời tiên tri hay quẻ bói để đoán vận may rủi, mà là một cách nhìn về nhịp của mọi sự: cái gì cũng có lúc đổi, chỉ là không đổi theo ý mình muốn hay đúng lúc mình muốn. Chống lại một điều đang ở giai đoạn chưa thể đổi, chẳng khác nào cố kéo mùa đông qua nhanh bằng cách gào vào gió.

Ba nơi con người hay chống lại nhất mà ít khi tự nhận ra

Trước hết là thời tiết và những điều kiện bên ngoài nói chung, không riêng gì mưa nắng. Kẹt xe, máy bay trễ giờ, mất điện giữa lúc đang làm việc dở, đều là những chuyện không ai chọn, và cũng không ai đổi được bằng sự bực bội. Vậy mà phần lớn năng lượng trong tình huống ấy lại dồn hết vào việc bực, thay vì dồn vào việc xử lý tiếp theo.

Bên cạnh đó là quá khứ, có lẽ là nơi con người chống lại dai dẳng nhất. Một câu nói lỡ thốt ra, một quyết định giá như chọn khác, một cơ hội đã bỏ lỡ, tất cả đều đã đóng lại, không ai có cách nào mở ra lại được. Nhưng nhiều người vẫn dành hàng năm trời để tiếp tục tranh cãi với một chuyện đã kết thúc, như thể càng nghĩ nhiều thì kết quả sẽ khác đi.

Cuối cùng, và thường mệt nhất, là ý muốn của người khác. Muốn con cái chọn đúng nghề mình mong, muốn người bạn đời thay đổi một thói quen đã có từ hai mươi năm, muốn đồng nghiệp nhìn nhận vấn đề y hệt cách mình nhìn, đều là cố thay đổi một điều nằm ngoài tay mình. Người khác có quyền nghĩ khác, và không ai, kể cả người thân nhất, thay đổi chỉ vì bị ép nghĩ theo cách khác.

Một câu hỏi giúp phân biệt

Không phải mọi thứ đều nên buông. Có những điều thật sự nằm trong tầm tay để đổi, và buông tay quá sớm với chúng lại là một dạng trốn tránh khác, không kém phần tai hại. Vì vậy, trước khi chống lại điều gì, có một câu hỏi đáng dừng lại vài giây để tự hỏi: điều mình đang cố thay đổi là bản thân sự việc, hay chỉ là cách mình phản ứng với nó? Nếu là sự việc, và sự việc đó thật sự đã xong, đã xảy ra, hoặc nằm trong quyền quyết định của người khác, năng lượng chống lại gần như chắc chắn sẽ đổ vào chỗ trống. Nếu là phản ứng của chính mình, đó lại là phần duy nhất luôn còn quyền thay đổi, dù sự việc bên ngoài có ra sao.

Cách luyện câu hỏi này không cần một buổi ngồi thiền dài. Chỉ cần, ngay lúc thấy mình bắt đầu bực với một điều gì đó, dừng một nhịp thở và tự hỏi đúng câu trên. Làm vài lần trong một tuần, nhiều người nhận ra phần lớn sự bực bội hằng ngày của mình đổ vào những thứ vốn dĩ chưa từng nằm trong tay mình, ngay từ đầu.

Câu hỏi thường gặp

Chống lại điều không thể thay đổi có phải lúc nào cũng xấu không? Không hẳn. Đôi khi chống cự một chút giúp con người có thời gian để chuẩn bị tâm lý trước khi chấp nhận. Vấn đề chỉ nảy sinh khi sự chống cự kéo dài mãi, thay thế luôn cho việc chấp nhận.

Làm sao phân biệt một điều thật sự không thể đổi với một điều mình chỉ đang ngại đổi? Điều không thể đổi thường đã xảy ra rồi, hoặc nằm hoàn toàn ngoài quyền quyết định của mình, như thời tiết hay suy nghĩ của người khác. Điều mình ngại đổi vẫn còn một hành động cụ thể có thể làm, chỉ là chưa muốn làm.

Chấp nhận một điều không thể đổi có nghĩa là phải vui vẻ với nó không? Không cần. Chấp nhận chỉ có nghĩa là ngừng tốn sức tranh cãi với một sự thật đã rồi, không bắt buộc phải thấy vui về sự thật đó.

Nếu đã biết là không thể đổi mà vẫn thấy khó chấp nhận thì sao? Điều đó rất bình thường, không phải dấu hiệu của sự yếu đuối. Có thể bắt đầu từ việc chỉ cần nhận ra mình đang chống cự, chưa cần chấp nhận ngay lập tức.

Việc nhận ra mình đang chống lại điều không thể thay đổi, chỉ riêng việc nhận ra thôi, đã bớt đi một nửa gánh nặng. Nửa còn lại là dồn phần sức đó vào chỗ vẫn còn có thể đổi được, mà phần lớn là chính cách mình đang phản ứng.