Cuộc Sống Luôn Tồn Tại Hai Mặt Đối Lập

Một chiếc đồng hồ mặt trời chỉ đọc được giờ nhờ hai điều cùng xảy ra một lúc: có nắng, và có bóng. Không ánh sáng, mặt đồng hồ trống trơn, chẳng có gì để đọc. Nhưng nếu chỉ có ánh sáng mà không một vật gì đứng chắn để đổ bóng xuống, kim giờ trên đó cũng vô nghĩa như nhau. Ánh sáng và bóng tối trên mặt đồng hồ ấy không phải hai phe đối đầu để một bên phải thắng, mà là hai phần của cùng một cơ chế, thiếu bên nào thì cả cái đồng hồ cũng hỏng theo. Cuộc sống, nhìn theo cách đó, luôn tồn tại hai mặt đối lập, và điều đáng ngẫm không phải làm sao xoá hết một bên, mà làm sao sống với cả hai mà không kiệt sức.

Một ẩn dụ Đông phương: khi ánh sáng và bóng tối cùng làm nên một chiếc đồng hồ

Kinh Dịch, bộ sách cổ mà cả Nho gia và Đạo gia đều lấy làm nền tư tưởng, có một ý gốc gọi là âm dương: sáng và tối, động và tĩnh, tiến và lùi luôn đi cùng nhau, nương vào nhau mà tồn tại, không phải hai lực đối đầu chờ ngày phân thắng bại. Ý này không dùng để gieo quẻ đoán vận mệnh hay phán cát hung, mà là một cách nhìn về quy luật vận hành của mọi sự: cái này sinh ra một phần vì có cái kia đứng bên cạnh.

Sáng và tối không tranh nhau trên mặt đồng hồ, chúng cùng đứng đó để giờ được đọc.

Nhìn vào chiếc đồng hồ mặt trời một lần nữa sẽ thấy rõ điều này. Bóng đổ dài vào lúc nắng xiên, bóng ngắn lại lúc nắng đứng đỉnh đầu, và kim giờ trên chiếc đồng hồ ấy không đọc ánh sáng, nó đọc khoảng cách giữa ánh sáng và bóng tối. Ánh sáng chỉ làm nên đồng hồ khi có bóng tối đi kèm để làm chứng cho nó. Cuộc sống của một người cũng vận hành theo kiểu ấy nhiều hơn người ta hay nghĩ: vui và buồn, được và mất, khoẻ và yếu không phải hai ngả rẽ để một người phải chọn hẳn một bên, mà là hai phần luôn xuất hiện cùng lúc trong cùng một cuộc đời, chỉ là có lúc phần này nổi rõ hơn phần kia.

Soi vào đời sống hiện đại: hai mặt vẫn cần nhau dù ta ít khi để ý

Nhiều người quen nghĩ nghỉ ngơi là thứ đối nghịch với lao động, như hai đầu một chiếc cân, hễ nghiêng về bên này thì bên kia phải nhẹ đi. Nhìn kỹ hơn sẽ thấy nghỉ ngơi không đứng đối lập với lao động, nó là phần sau của cùng một nhịp. Một cơ bắp chỉ khoẻ lên trong lúc nó được nghỉ, không phải trong lúc nó gắng sức. Gắng sức tạo ra sự cần thiết phải nghỉ, và nghỉ đủ mới tạo ra sức để gắng tiếp. Bỏ một trong hai, nhịp còn lại cũng gãy theo, dù người ta vẫn hay đối xử với chúng như hai việc chẳng liên quan gì nhau.

Nỗi buồn cũng đi theo cách đó. Ít ai chọn nó, nhưng phần lớn người từng buồn sâu một lần đều nhận ra một điều: niềm vui đến sau đó thường đậm hơn hẳn niềm vui của một người chưa từng nếm nỗi buồn nào đáng kể. Không phải nỗi buồn ban cho người ta niềm vui, mà chính khoảng tối đó là thứ khiến ánh sáng phía sau nó hiện rõ ra được, giống hệt bóng trên mặt đồng hồ làm nên con số giờ.

Chuyện thành công và thất bại cũng đi cùng đường lối ấy. Một người chỉ toàn thắng từ đầu đến cuối thường khó nhận ra thắng lợi của mình lớn tới đâu, vì không có gì để đối chiếu. Thất bại, dù chẳng ai mong, lại chính là cái nền cho người ta thấy được thành công nào là thật, thành công nào chỉ là may rủi đi qua.

Chấp nhận có cả hai mặt khác với bi quan hay bất lực

Nói tới đây, dễ hiểu lầm rằng nhìn nhận hai mặt đối lập là một cách nói khác của buông xuôi, kiểu gì cũng có mặt tối nên chẳng cần cố. Đó là hai việc rất khác nhau. Người bi quan nhìn cuộc sống và chỉ chờ mặt tối xuất hiện, coi mặt sáng là tạm bợ, sớm muộn cũng mất. Người chấp nhận có cả hai mặt thì khác: họ không còn ngạc nhiên hay sụp đổ khi mặt tối tới, vì đã biết trước nó là một phần của cùng bức tranh, nhưng vẫn sống hết mình với phần sáng khi nó đang ở đó. Sự khác biệt nằm ở đúng một điểm. Bi quan là ngừng cố gắng vì tin rằng cố cũng vô ích, còn chấp nhận là vẫn cố gắng, chỉ là không còn hoảng loạn hay tự trách quá mức khi kết quả không như ý.

Cũng vì lẽ đó, chấp nhận có hai mặt không có nghĩa là ngừng chống lại cuộc sống theo kiểu nằm im chịu trận. Có những điều đáng thay đổi vẫn nên thay đổi, có những nỗ lực đáng bỏ ra vẫn nên bỏ ra. Điều nên bớt lại là cái gắng sức muốn ép cho một mặt biến mất hoàn toàn, một sự cưỡng cầu âm thầm khiến người ta mệt hơn cả chính khó khăn đang đối diện.

Một cách thực hành nhỏ

Không cần một quyết định lớn để sống với cách nhìn này, chỉ cần một câu hỏi nhỏ vào những lúc khó: mặt còn lại của điều mình đang gặp là gì. Một cuộc chia tay đau, có thể đi cùng một khoảng trống để nhìn lại mình rõ hơn. Một công việc vất vả, có thể đi cùng cảm giác được cần đến, được tin tưởng giao việc. Không phải lúc nào câu hỏi này cũng có câu trả lời ngay, có những lúc mặt sáng còn ẩn rất lâu chưa lộ ra. Nhưng việc dừng lại để hỏi, thay vì chỉ chăm chăm muốn xoá bỏ mặt tối cho nhanh, đã là một cách sống nhẹ hơn với cả hai mặt của cuộc đời, giống như một người biết chờ ánh nắng đổi góc thay vì cố gỡ bóng ra khỏi mặt đồng hồ.

Câu hỏi thường gặp

Hai mặt đối lập trong cuộc sống có phải là ý niệm bói toán không? Không. Đây là cách dùng nhẹ ý âm dương trong Kinh Dịch như một ẩn dụ triết học về quy luật vận hành của cuộc sống, không phải gieo quẻ hay đoán vận mệnh.

Chấp nhận có cả hai mặt tốt và xấu có phải là bi quan hoặc an phận không? Không. Bi quan là ngừng cố gắng vì tin cố cũng vô ích. Chấp nhận là vẫn cố gắng hết mình, chỉ là không còn hoảng loạn khi mặt tối xuất hiện, vì đã biết trước nó vốn luôn đi cùng mặt sáng.

Vì sao nỗi buồn lại được xem là cần thiết trong cách nhìn này? Không phải nỗi buồn tự nó tốt, mà nó đóng vai trò như bóng trên mặt đồng hồ, làm nền để niềm vui phía sau hiện rõ và được trân trọng hơn.

Làm sao áp dụng cách nhìn này khi đang gặp một khó khăn cụ thể? Có thể tự hỏi mặt còn lại của điều đang gặp là gì, dù câu trả lời không phải lúc nào cũng đến ngay, việc dừng lại để hỏi đã là một cách sống nhẹ hơn.

Trở lại với chiếc đồng hồ mặt trời, người ta không trách bóng tối làm hỏng chiếc đồng hồ, vì không có nó thì chẳng có gì để đọc giờ cả. Cuộc sống của một người cũng vậy. Ánh sáng và bóng tối không tồn tại để tranh nhau, chúng cùng đứng đó để làm nên một cuộc đời đọc được, đủ đầy.