Thuận Theo Tự Nhiên Có Giúp Ta Bình An Hơn

Có, nhưng không theo cách nhiều người vẫn nghĩ. Thuận theo tự nhiên không mang bình an đến như một phần thưởng cho ai cố gắng đủ nhiều để đạt được nó. Bình an vốn đã ở đó, và thuận theo tự nhiên chỉ đơn giản là ngừng làm những việc khiến nó không thể hiện ra. Một mặt ao đủ tĩnh sẽ tự soi rõ mây trời, không phải vì ai đó ra sức đánh bóng mặt nước, mà vì không còn gì khuấy động nó nữa.

Một mặt ao không cần cố mới lặng

Nhìn một mặt ao vào một buổi sáng không gió. Không cần ai làm gì cho nó phẳng cả. Không có viên đá nào rơi xuống, không có cơn gió nào lướt qua, mặt nước tự nó nằm yên, và trong cái yên đó, nó soi được cả bầu trời lẫn tán cây bên bờ. Nhưng chỉ cần một viên đá ném xuống, những vòng sóng lập tức lan ra, và ao sẽ không soi được gì rõ ràng nữa cho tới khi những gợn sóng ấy tự lắng xuống.

Bình an trong lòng người vận hành theo đúng cách đó. Nó không phải một trạng thái phải dựng nên bằng nỗ lực, mà là cái vốn có mỗi khi không bị khuấy động. Cái khuấy động ở đây không phải là đá hay gió, mà là những lần ta cố chống lại một điều đã xảy ra, cố kiểm soát một điều nằm ngoài tầm tay, cố ép mọi thứ phải diễn ra theo đúng ý mình. Mỗi lần như vậy là một viên đá ném xuống mặt ao vốn đang lặng.

Vì sao chống lại lại tạo ra bất an

Cơ chế ở đây không có gì huyền bí. Khi một điều đã xảy ra, ta không thể làm nó chưa xảy ra. Nhưng phần lớn thời gian, tâm trí không dùng để chấp nhận điều đó, mà dùng để chống lại nó, để ước nó khác đi, để giằng co với một sự thật đã đóng lại. Toàn bộ năng lượng ấy bị tiêu vào một cuộc chiến không thể thắng, vì đối thủ ở đây là một việc đã rồi, không phải một việc còn có thể thay đổi.

Đây chính là chỗ khác giữa việc chấp nhận một điều đã qua và việc để mặc mọi chuyện muốn ra sao thì ra. Ngừng chống lại cuộc sống từng được nhắc tới như một cách để nhẹ nhõm hơn; ở đây có thể hiểu thêm một bước: cái mệt không đến từ chính sự việc, mà đến từ cuộc giằng co bên trong với sự việc đó. Một người mất việc sẽ buồn, nhưng người vừa mất việc vừa liên tục tự hỏi "đáng lẽ chuyện này không nên xảy ra" sẽ mệt gấp đôi, vì họ đang chống lại một thực tế đã thành hình. Sóng gợn không phải vì sự việc, mà vì viên đá cố chống lại nó cứ ném xuống hết lần này đến lần khác.

Nhìn kỹ hơn sẽ thấy hai người cùng gặp một chuyện có thể mang hai mức bất an rất khác nhau, không phải vì chuyện xảy ra khác nhau, mà vì cách mỗi người đối xử với nó khác nhau. Một người con nhìn cha mẹ già đi, chấp nhận đó là một phần của quy luật, sẽ buồn nhưng vẫn giữ được sự bình thản để ở bên. Một người khác, cùng hoàn cảnh ấy, cứ liên tục ước giá như thời gian đừng trôi, giá như mọi thứ vẫn như mười năm trước, sẽ sống trong một cuộc chống lại kéo dài, và cuộc chống lại đó tiêu hao họ nhiều hơn chính sự thật họ đang né tránh. Quy luật vẫn diễn ra như nó vốn thế, chỉ có mặt ao của người thứ hai là không lúc nào ngừng gợn sóng.

Thuận theo không phải bị động, mà là ngừng khuấy động

Nhiều người nghe "thuận theo tự nhiên" thì hiểu thành buông xuôi, mặc kệ, không còn muốn gì nữa. Đó là một hiểu nhầm dễ mắc. Một mặt ao lặng không có nghĩa là nó chết, nó vẫn nhận nắng, vẫn nuôi cá bên dưới, vẫn phản chiếu trọn vẹn những gì đi ngang qua nó. Nó chỉ không tự khuấy động chính mình lên mà thôi. Lão Tử nói tới vô vi không phải là ngồi yên không làm gì, mà là không gắng gượng cưỡng ép những điều đã có quy luật riêng của nó. Người thuận theo tự nhiên vẫn làm việc, vẫn quyết định, vẫn đi tới, chỉ là không còn tốn sức chống lại những gì không đổi được nữa.

Ranh giới ở đây khá rõ nếu nhìn kỹ. Có những việc nằm trong tay mình, cách mình phản ứng, việc mình chọn làm tiếp theo, cách mình nhìn một chuyện đã xảy ra. Và có những việc không nằm trong tay mình, một quyết định của người khác, một cơn bệnh của tuổi già, một điều đã xảy ra hôm qua. Khuấy động xảy ra khi ta dồn sức vào vế thứ hai, thứ vốn không đổi được dù ta có gắng đến đâu. Còn thuận theo là dồn sức đúng chỗ, vào vế thứ nhất, phần vẫn còn ở trong tay mình.

Một câu hỏi đáng dừng lại

Có một cách để nhận ra mình đang khuấy động chính mình hay đang thật sự sống thuận, đó là tự hỏi: điều đang khiến lòng mình không yên lúc này, là một việc mình còn làm được gì, hay là một việc đã xong xuôi mà mình vẫn đang cố kéo lại? Nếu là vế đầu, hành động là con đường đúng. Nếu là vế sau, câu hỏi thật ra không phải "làm sao để nó khác đi", mà là "mình còn định ném bao nhiêu viên đá nữa xuống một mặt ao đã không thể đổi hướng của những gợn sóng đã lan".

Trở lại mặt ao

Không ai phải học cách làm cho nước lặng. Nước vốn đã lặng, chỉ cần không ai ném đá xuống nữa. Bình an cũng vậy, nó không phải đích đến để cố với tới, mà là điều tự hiện ra ngay khi ta ngừng khuấy động chính mình bằng những cuộc chống lại vô ích. Có lẽ việc cần làm mỗi ngày không phải là học thêm một kỹ thuật để bình an hơn, mà là nhận ra tay mình đang cầm viên đá nào, và đặt nó xuống.

Câu hỏi thường gặp

Thuận theo tự nhiên có phải là không còn cố gắng gì nữa không? Không. Thuận theo tự nhiên là ngừng chống lại những điều không thể đổi được, không phải ngừng hành động ở những việc vẫn còn trong tay mình.

Vì sao càng cố kiểm soát mọi thứ lại càng thấy bất an? Vì phần lớn năng lượng tâm trí bị dồn vào việc chống lại những điều đã xảy ra hoặc nằm ngoài tầm tay, thay vì dồn vào phần mình còn quyết định được.

Làm sao phân biệt việc nên buông và việc nên tiếp tục cố gắng? Tự hỏi điều đang khiến mình không yên là một việc còn làm được gì, hay một việc đã xong xuôi mà mình đang cố kéo lại. Vế đầu thì hành động, vế sau thì buông.

Bình an có phải một trạng thái phải luyện tập lâu dài mới có được không? Không hẳn. Bình an gần với việc dừng những cuộc chống lại không cần thiết hơn là một kỹ năng phải khổ luyện nhiều năm mới đạt được.