Một Bữa Cơm Đủ Rau, Canh Và Cá

Có một mâm cơm mà chỉ cần liếc qua, người ta đã thấy đủ. Không phải vì nhiều món, mà vì trên mâm có đúng ba phần quen thuộc, một đĩa rau xanh, một bát canh nóng và một khúc cá kho. Cái đủ ấy không nằm ở số lượng thức ăn, mà ở cảm giác mắt nhìn đã quen và cái bụng no vừa vặn, giống như một bức tranh chỉ cần đủ ba mảng màu là đã thấy tròn trịa, không cần vẽ thêm gì nữa.

Nếu bài viết về những món ăn không bao giờ vắng trên mâm cơm Việt từng nói về những món quen mà mâm cơm Việt luôn giữ lại, thì ở đây câu chuyện hẹp hơn nhiều: chỉ riêng ba phần rau, canh và cá, xuất hiện cùng lúc trên một mâm, và cái cảm giác tròn trịa khi cả ba cùng có mặt một lần.

Một khu vườn cần đủ ba tầng mới ra dáng khu vườn

Người làm vườn lâu năm hay nói một khu vườn đẹp không phải khu vườn trồng nhiều cây nhất, mà là khu vườn có đủ tầng, một tán cây cao phía trên, một lớp bụi vừa tầm mắt ở giữa và một luống rau thấp sát đất. Bớt đi một tầng, khu vườn vẫn sống, cây vẫn xanh, nhưng nhìn vào sẽ thấy trống một khoảng, dù không phải ai cũng gọi tên được chính xác khoảng trống đó là gì.

Mâm cơm Việt cũng có ba tầng như vậy. Rau nằm ở tầng thấp, mát và nhẹ mắt. Canh nằm ở tầng giữa, ấm và loãng, nối các món lại với nhau bằng một chút nước. Cá nằm ở tầng cao nhất, đậm và chắc, là điểm neo cho cả mâm cơm. Thiếu một tầng, mâm cơm vẫn no được, nhưng nhìn vào sẽ thấy nó không tròn.

Có người ví một khoảnh sân nhỏ trước nhà cũng vậy, nắng cần có chỗ rọi xuống, lá rụng cần có chỗ ủ vào đất, và một luống rau cần có chỗ vươn lên giữa hai thứ đó. Thiếu nắng thì rau không lên xanh, thiếu lá ủ đất thì đất khô cằn, thiếu hẳn luống rau thì khoảnh sân trống trải dù nắng vẫn chan hòa. Mâm cơm cũng giữ đúng cách phân vai như vậy, mỗi phần đứng một chỗ, không phần nào thay được phần nào.

Thiếu một phần, mâm cơm đổi hẳn cảm giác

Một mâm chỉ có cá kho, không canh không rau, ăn xong thường thấy khô khan, dù cá kho hôm ấy đậm đà đến đâu. Miếng cơm nào cũng cần chan thêm chút gì cho trôi, mà thiếu canh, bữa ăn cứ đặc quánh một vị từ đầu đến cuối, ăn được vài miếng đã thấy ngán.

Ngược lại, một mâm chỉ có canh và rau, không có cá, lại cho cảm giác nhẹ tênh, ăn xong vẫn thấy thiếu thiếu, như nghe một bản nhạc chỉ có tiếng đàn dây mà không có tiếng trống, êm thì có êm, nhưng thiếu hẳn một nhịp neo lại tai người nghe. Cả hai mâm cơm đều không sai, chỉ là chúng thiếu đi cái cảm giác tròn trịa mà một mâm cơm đủ ba phần vẫn mang lại.

Nhiều người còn nhớ những bữa cơm ngày còn nhỏ, mẹ dọn mâm ra mà lỡ quên mất bát canh, cả nhà vẫn ăn xong bữa bình thường, nhưng ai cũng thấy thiêu thiếu một điều gì đó, đến mức có người tự giác đứng dậy, chỉ để nấu vội một bát canh rau muống cho mâm cơm trông đủ hơn, dù bụng đã gần no. Không ai gọi tên rõ ràng cái thiếu đó là gì, chỉ biết mâm cơm chưa đúng hình dáng quen thuộc thì bữa ăn chưa thật sự trọn.

Cái đủ này được đo bằng thói quen nhìn, không phải bằng con số

Người lớn lên với mâm cơm Việt thường có một phản xạ không ai dạy riêng: liếc mâm cơm một cái là biết ngay đang thiếu phần nào. Không cần đếm, không cần đo, mắt đã quen với hình dáng một mâm cơm đủ đầy đến mức chỉ cần lệch đi một phần là nhận ra ngay, giống cách một người nghe nhạc lâu năm chỉ cần thiếu một bè trầm là thấy cả bản nhạc mỏng đi, dù không giải thích được vì sao.

Có lẽ điều đáng để ý ở đây không phải là rau, canh và cá mang lại điều gì, mà là chúng cùng nhau tạo ra một hình dáng quen thuộc, hình dáng mà bao năm ăn cơm nhà đã in vào mắt, vào bụng, vào cả cách một người cảm nhận thế nào là một bữa ăn đàng hoàng. Cũng vì thế mà nhiều người dù bận đến mấy vẫn cố nấu thêm một món rau hay một bát canh thật nhanh vào phút chót, không hẳn vì tính toán thiệt hơn, mà chỉ vì cảm giác mâm cơm thiếu một góc khiến lòng chưa yên. Có bao giờ bạn tự hỏi vì sao nhìn một mâm cơm thiếu một góc, mình thấy hụt một điều gì đó, ngay trước cả khi kịp nghĩ mình đang thiếu món gì không?

Giữ mâm cơm đủ ba phần không khó như tưởng

Giữ được cả ba phần trong một bữa cơm không đòi hỏi cầu kỳ. Một đĩa rau luộc chấm nước mắm, một bát canh rau nấu nhanh, một khúc cá kho quẹt để dành cả tuần, cộng lại đã đủ ra dáng một mâm cơm tròn trịa, không cần món nào phải công phu. Điều cần giữ không phải là độ ngon của từng món riêng lẻ, mà là thói quen không để mâm cơm thiếu hẳn một góc, hôm nay rau nhiều một chút, hôm sau canh đơn giản hơn cũng không sao, miễn cả ba vẫn có mặt.

Những ngày không tiện mua cá tươi, rau có thể đổi theo mùa, canh có khi chỉ là một bát nước rau luộc rắc thêm chút muối, còn phần cá có thể thay bằng trứng chiên hay đậu phụ sốt cà, miễn vẫn giữ đúng vai của một món đậm để làm điểm nhấn. Cách nấu có thể xoay linh hoạt, chỉ cần đừng để cả ba vai rau, canh, món mặn cùng thiếu vắng trong một bữa.

Trước bữa cơm tối nay, có thể thử nhìn lại mâm cơm nhà mình một lượt, xem có đang thiếu hẳn một góc nào không, rồi tự hỏi liệu góc thiếu ấy là vì hôm nay thật sự bận, hay chỉ vì đã quen bỏ qua nó lâu ngày mà không để ý.

Câu hỏi thường gặp

Một bữa cơm thiếu canh có coi là chưa đủ không? Không hẳn là sai, nhưng nhìn vào mâm cơm thường thấy thiếu một phần cảm giác tròn trịa mà một bữa có đủ ba phần vẫn mang lại.

Vì sao mâm cơm chỉ có cá kho lại thấy khô khan? Vì thiếu canh để chan, bữa ăn mất đi phần nước làm dịu vị đậm của cá, ăn liền một mạch nên dễ thấy ngán hơn bình thường.

Có bắt buộc phải là cá mới đủ ba phần không, hay đổi món khác được? Có thể đổi cá bằng một món mặn khác quen thuộc của gia đình, miễn giữ đúng vai trò là món đậm, chắc vị, làm điểm nhấn cho cả mâm cơm.

Ngày bận rộn không kịp nấu đủ ba món thì tính sao? Một mâm cơm giản lược vẫn ổn nếu đó là chuyện hiếm hoi, điều đáng giữ là đừng để việc thiếu hẳn một góc trở thành chuyện diễn ra thường xuyên.

Một bữa cơm đủ rau, canh và cá có cần nấu cầu kỳ mới đạt được không? Không cần. Một đĩa rau luộc, một bát canh nấu nhanh và một khúc cá kho quẹt vẫn đủ tạo nên cảm giác tròn trịa đó.

Một mâm cơm đủ rau, canh và cá không cần cầu kỳ để thấy đủ. Nó đủ vì giống một khu vườn còn nguyên ba tầng, không thiếu tán cao, không thiếu luống thấp, chỉ vậy thôi đã đủ để người ngồi xuống ăn thấy lòng cũng tròn trịa như mâm cơm trước mặt.